පළතුරු, එළවළු සහ බිම්මල් වියලීමෙන් පසු වියලන යන්ත්රයේ තැටි හෝ දැල් මත ඉතිරි වන ඇලෙන සුළු රසායනික කොටස් පිරිසිදු කිරීම ඉතා අපහසු කාර්යයකි. රළු ලෙස ඇතිල්ලීමෙන් හෝ නුසුදුසු රසායනික ද්රව්ය භාවිතයෙන් මෙම ප්ලාස්ටික් හෝ ලෝහ තැටිවලට ස්ථිර හානි සිදුවිය හැක. මෙම ලිපියෙන් භෞතික විද්යාත්මක හා රසායනික මූලධර්ම භාවිත කරමින් තැටිවලට හානි නොකර ඒවායේ සනීපාරක්ෂාව ආරක්ෂා කරගන්නා ආකාරය පැහැදිලි කෙරේ.
වියලන තැටි මත අපද්රව්ය තැන්පත් වීමේ රසායන විද්යාව
පළතුරු වියලීමේ ක්රියාවලියේදී ජලය වාෂ්ප වී යන අතර, පළතුරු සතු ෆෲක්ටෝස් (fructose) සහ පෙක්ටීන් (pectin) වැනි ස්වභාවික සීනි වර්ග අධික ලෙස සාන්ද්රණය වේ. මෙම සීනි වර්ග ප්ලාස්ටික් හෝ මල නොබැඳෙන වානේ තැටි මතුපිට සමඟ ප්රබල රසායනික බන්ධන සාදයි. වියලන ලද බිම්මල් මඟින් ප්රෝටීන සහ නයිට්රජන් සහිත සංයෝග නිකුත් කරන අතර, ඒවා තැටිවල ඇති කුඩා සිදුරු තුළ තදින් ඇලී පවතී. මෙම වියලි අපද්රව්ය සාමාන්ය සේදීමකින් පමණක් ඉවත් කළ නොහැක.
ප්ලාස්ටික් තැටි සාමාන්යයෙන් සාදා ඇත්තේ පොලිස්ටයිරින් (polystyrene) හෝ පොලිකාබනේට් (polycarbonate) වැනි බහු අවයවික (polymers) වලිනි. මෙම ද්රව්ය සීරීම්වලට ලක්වීමේ ප්රවණතාව වැඩිය. රළු ලෝහ ස්ක්රබ් හෝ දැඩි රසායනික ද්රව්ය භාවිත කළහොත්, ප්ලාස්ටික් මතුපිට ක්ෂුද්ර සීරීම් ඇති වේ. මෙම සීරීම් තුළ බැක්ටීරියා සහ දිලීර වර්ධනය විය හැකි අතර, එය පසුකාලීනව ආහාර සනීපාරක්ෂාවට බාධා පමුණුවයි. එබැවින්, යාන්ත්රික බලයට වඩා රසායනික ද්රාව්යතාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම වැදගත් වේ.
උෂ්ණත්වය සහ ජලයේ ද්රාව්යතාවයේ භූමිකාව
වියලි සීනි සහ ප්රෝටීන් කාර්යක්ෂමව දිය කිරීම සඳහා ජලයේ උෂ්ණත්වය තීරණාත්මක සාධකයකි. උණුසුම් ජලය මඟින් වියලි සීනි අණු අතර ඇති බන්ධන ලිහිල් කර ඒවා වේගයෙන් දිය කරයි. කෙසේ වෙතත්, උෂ්ණත්වය පාලනය කිරීම අත්යවශ්ය වේ:
- ප්ලාස්ටික් තැටි සඳහා සීමාවන්: ප්ලාස්ටික් වර්ග සෙල්සියස් අංශක 60 ට වඩා වැඩි උෂ්ණත්වයකදී විකෘති වීමට (warp) ඉඩ ඇත. එබැවින්, සෙල්සියස් අංශක 40-50 අතර ඇල්මැරුණු උණුසුම් ජලය භාවිත කිරීම වඩාත් සුදුසුය.
- තාප කම්පනය වැළැක්වීම: සිසිල් වී ඇති තැටි එකවරම ඉතා උණුසුම් ජලයට දැමීමෙන් වළකින්න. විශේෂයෙන්ම ඝන ප්ලාස්ටික් හෝ වීදුරු මිශ්ර තැටි මෙයින් ඉරිතලා යා හැක.
- පෙඟවීමේ කාලය: බලහත්කාරයෙන් ඇතිල්ලීමට වඩා විනාඩි 20-30 අතර කාලයක් උණුසුම් ජලයේ බහා තැබීමෙන් අපද්රව්ය ස්වභාවිකවම ගැලවී යයි.
පියවරෙන් පියවර මෘදු පිරිසිදු කිරීමේ ක්රියාවලිය
තැටිවල ආයු කාලය දීර්ඝ කරමින් උපරිම පිරිසිදුතාවයක් ලබා ගැනීම සඳහා පහත සඳහන් ක්රමවේදය අනුගමනය කරන්න:
1. පූර්ව පෙඟවීම (Pre-soaking)
විශාල බඳුනකට හෝ සින්ක් එකකට ඇල්මැරුණු උණුසුම් ජලය පුරවන්න. මෙයට මෘදු පිඟන් සෝදන දියර (mild dish detergent) ස්වල්පයක් එක් කරන්න. මෙම සර්ෆැක්ටන්ට් (surfactant) මඟින් ජලයේ පෘෂ්ඨික ආතතිය අඩු කර, ජල අණුවලට වියලි අපද්රව්ය අතරට පහසුවෙන් ගමන් කිරීමට ඉඩ සලසයි. තැටි සම්පූර්ණයෙන්ම ගිලෙන සේ විනාඩි 30ක් තබන්න.
2. සෝඩියම් බයිකාබනේට් (Baking Soda) භාවිතය
ඇලෙන සුළු තැන් තවමත් පවතී නම්, සෝඩියම් බයිකාබනේට් (sodium bicarbonate) ස්වල්පයක් ජලය සමඟ මිශ්ර කර උකු පේස්ට් එකක් සාදා ගන්න. සෝඩියම් බයිකාබනේට් යනු මෘදු ක්ෂාරීය ද්රව්යයක් වන අතර, එය පළතුරු අම්ල උදාසීන කිරීමට සහ ඇලෙන සුළු කාබනික ද්රව්ය බිඳ දැමීමට උපකාරී වේ. එහි ඇති ඉතා සියුම් කැටිති ස්වභාවය ප්ලාස්ටික් සීරීමෙන් තොරව අපද්රව්ය ඉවත් කිරීමට උපකාරී වේ.
3. මෘදු බ්රෂ් එකක් භාවිතයෙන් පිරිසිදු කිරීම
දැති සීරීම් නොවන මෘදු කෙඳි සහිත බ්රෂ් එකක් (උදාහරණයක් ලෙස පැරණි දත් බුරුසුවක් හෝ නයිලෝන් බුරුසුවක්) භාවිත කරන්න. තැටිවල දැල හරහා රවුම් චලිතයෙන් (circular motion) මෘදුව අතුල්ලන්න. දැල් අතර ඇති කුඩා සිදුරු පිරිසිදු කිරීමට මෙය වඩාත් සුදුසුය. කිසිවිටකත් කම්බි කූරු හෝ රළු ස්පොන්ජ් භාවිත නොකරන්න.
4. සේදීම සහ වියලීම
පිරිසිදු ජලයෙන් තැටි හොඳින් සෝදා හරින්න. රසායනික ද්රව්ය හෝ සබන් ඉතිරි නොවන සේ සේදීම අත්යවශ්ය වේ. සේදීමෙන් පසු මෘදු මයික්රෝෆයිබර් (microfiber) රෙදි කැබැල්ලකින් තැටි මතුපිට පිසදමන්න. ඉන්පසු ස්වභාවික වාතයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වියලෙන්නට හරින්න. තෙතමනය සහිතව ගබඩා කිරීමෙන් දිලීර සහ බැක්ටීරියා වර්ධනය විය හැක.
අනාගතයේදී ඇලීම වැළැක්වීම සඳහා ඉඟි
පිරිසිදු කිරීමේ ක්රියාවලිය පහසු කර ගැනීම සඳහා පූර්ව සූදානම ඉතා වැදගත් වේ. පළතුරු වියලීමට පෙර තැටි මත ආහාර ශ්රේණියේ (food-grade) එළවළු තෙල් ස්වල්පයක් මෘදු රෙදි කඩකින් ඉතා තුනී ස්ථරයක් ලෙස ආලේප කරන්න. මෙමඟින් සීනි කෙලින්ම ප්ලාස්ටික් හෝ ලෝහ මතුපිට ඇලීම වළක්වන අතර, වියලීමෙන් පසු පළතුරු පහසුවෙන් ගලවා ගැනීමටද උපකාරී වේ. එසේම, නැවත භාවිත කළ හැකි සිලිකොන් වියලුම් පත්ර (silicone dehydrator sheets) භාවිත කිරීමෙන් තැටි අපිරිසිදු වීම සම්පූර්ණයෙන්ම වළක්වා ගත හැක.
