කේතලයේ බැඳෙන හුණු තැන්පතු ඉවත් කිරීමට සිට්රික් ඇසිඩ් (citric acid) යනු ඉතා ප්‍රබල සහ ආරක්ෂිත ස්වාභාවික රසායනික විසඳුමකි. කෙසේ වෙතත්, වැරදි සාන්ද්‍රණයන් භාවිතය හෝ නිසි පරිදි පිරිසිදු නොකිරීම හේතුවෙන් පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු ජලයේ අප්‍රසන්න ලෝහමය රසයක් ඉතිරි විය හැකිය.
හුණු තැන්පතු ඇතිවීමේ රසායනික ක්‍රියාවලිය
නල ජලයේ අඩංගು කැල්සියම් සහ මැග්නීසියම් බයිකාබනේට් වර්ග ජලය රත් කිරීමේදී කැල්සියම් කාබනේට් (හුණුගල්) බවට පත්වී කේතලයේ ඇතුළු බිත්තිවල සහ තාපක මූලද්‍රව්‍යයේ තැන්පත් වේ. මෙම හුණු තැන්පතු තාප සන්නායකතාව අඩු කරන අතර කේතලය රත් වීමට වැඩි කාලයක් හා ශක්තියක් වැය කිරීමට සිදු කරයි.
සිට්රික් ඇසිඩ් යනු දුර්වල කාබනික අම්ලයකි. එය ජලය සමඟ මිශ්‍ර වූ විට කැල්සියම් කාබනේට් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර ජලයේ ද්‍රාව්‍ය වන කැල්සියම් සිට්‍රේට් සහ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුව සාදයි. මෙමගින් තදින් බැඳී ඇති හුණු තට්ටුව පහසුවෙන් ගැලවී යයි. නමුත් මෙහිදී අම්ල සාන්ද්‍රණය වැඩි වුවහොත් එය කේතලයේ ලෝහමය බිත්ති සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කිරීමට පටන් ගනී. මෙම රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව මඟින් ලෝහයේ මතුපිට ස්ථරයට බලපෑම් එල්ල විය හැක.
ලෝහමය රසය ඇතිවීමට හේතුව කුමක්ද?
බොහෝ නවීන කේතල නිපදවා ඇත්තේ මල නොබැඳෙන වානේ (stainless steel) වලිනි. මෙම වානේ මතුපිට ක්‍රෝමියම් ඔක්සයිඩ් අඩංගු ඉතා තුනී ආරක්ෂිත පටලයක් ස්වභාවිකවම පිහිටා ඇත. මෙම පටලය ලෝහය විඛාදනය වීමෙන් වළක්වයි.
අධික සාන්ද්‍රණයෙන් යුත් සිට්රික් ඇසිඩ් ද්‍රාවණයක් නටන තෙක් රත් කළ විට, එමගින් මෙම ආරක්ෂිත ක්‍රෝමියම් ඔක්සයිඩ් පටලයට තාවකාලිකව හානි සිදුවිය හැකිය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වානේවල අඩංගු යකඩ සහ නිකල් වැනි ලෝහ අයන ජලය සමඟ මුසු වීමට පටන් ගනී. පිරිසිදු කිරීමෙන් පසුවත් ජලයේ ලෝහමය රසයක් හෝ සුවඳක් දැනීමට ප්‍රධාන හේතුව මෙයයි. මීට අමතරව නිසි පරිදි සෝදා හැරීම සිදු නොකළහොත්, ඉතිරි වන ඇසිඩ් අංශු ලෝහය සමඟ දිගින් දිගටම ප්‍රතික්‍රියා කරයි.
නිවැරදි උෂ්ණත්වය සහ සාන්ද්‍රණය පාලනය කිරීම
ලෝහමය රසය වළක්වා ගැනීම සඳහා පිරිසිදු කිරීමේදී රසායන විද්‍යාත්මක නියමයන් කිහිපයක් අනුගමනය කළ යුතුය:
- සාන්ද්‍රණය පාලනය: ජලය ලීටරයක් සඳහා සිට්රික් ඇසිඩ් තේ හැඳි දෙකකට වඩා (ග්‍රෑම් 20ක් පමණ) භාවිතා නොකරන්න. අධික සාන්ද්‍රණය ලෝහ මතුපිටට හානිකරය.
- උෂ්ණත්වය සීමා කිරීම: සිට්රික් ඇසිඩ් මිශ්‍ර ජලය නටන තෙක් (සෙල්සියස් අංශක 100) රත් නොකරන්න. සෙල්සියස් අංශක 70ත් 80ත් අතර උෂ්ණත්වයකට රත් කිරීම රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව සිදුවීමට ප්‍රමාණවත්ය.
- කාලය කළමනාකරණය: ඇසිඩ් ද්‍රාවණය විනාඩි 15 කට වඩා කේතලය තුළ තබා නොතබන්න. දීර්ඝ කාලයක් තැබීමෙන් ලෝහය දියවීමේ අවදානම වැඩිවේ.
පියවරෙන් පියවර ක්‍රියාත්මක වන නිවැරදි ක්‍රමවේදය
මෙම ක්‍රමවේදය මගින් කේතලයට කිසිදු හානියක් නොකර, ලෝහමය රසයෙන් තොරව හුණු තැන්පතු සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කළ හැකිය:
පියවර 1: ද්‍රාවණය සකස් කිරීම
පළමුව කේතලයට සාමාන්‍ය ජලය ලීටර් භාගයක් පමණ පුරවන්න. ඉන්පසු සිට්රික් ඇසිඩ් කුඩු තේ හැන්දක් එයට එකතු කර හොඳින් දියවන තෙක් හැන්දකින් කලවම් කරන්න. කිසිවිටකත් කුඩු කෙලින්ම කේතලයේ පතුලට දමා රත් නොකරන්න. මක්නිසාද යත් දිය නොවූ අම්ල ස්ඵටික පතුලේ ලෝහය සමඟ සෘජුව ප්‍රතික්‍රියා කර ලප ඇති කළ හැකි බැවිනි.
පියවර 2: මෘදු ලෙස රත් කිරීම
කේතලය ක්‍රියාත්මක කර ජලය මඳක් රත් වන විට (බුබුළු දැමීමට පෙර) ක්‍රියාවිරහිත කරන්න. ද්‍රාවණය විනාඩි 10 සිට 15 දක්වා කාලයක් ක්‍රියා කිරීමට ඉඩ හරින්න. මෙම කාලය තුළ අම්ලය මගින් හුණු තැන්පතු දිය කර හරිනු ඇත.
පියවර 3: සේදීම සහ උදාසීන කිරීම
ඇසිඩ් ද්‍රාවණය ඉවත් කර කේතලය සාමාන්‍ය සීතල වතුරෙන් තුන් හතර වතාවක් හොඳින් සෝදන්න. ඉන්පසු නැවත සාමාන්‍ය ජලය පුරවා එය හොඳින් නටන තෙක් රත් කර එම ජලය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කරන්න. මෙම පියවර මගින් ලෝහ මතුපිට ඉතිරි වී ඇති ඇසිඩ් අංශු සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් වී මතුපිට උදාසීන වේ.
නඩත්තු කිරීම සහ ආරක්ෂාව පිළිබඳ උපදෙස්
හුණු තැන්පතු ඝනකමට බැඳෙන තෙක් නොසිට, මසකට වරක්වත් මෙම සරල පිරිසිදු කිරීම සිදු කිරීමෙන් කේතලයේ කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ මට්ටමක පවත්වා ගත හැක. පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු කේතලයේ ඇතුළත වියළි මෘදු රෙදි කඩකින් පිසදා විවෘතව තැබීමෙන් මල නොබැඳෙන වානේ මතුපිට ස්වභාවික ආරක්ෂිත පටලය නැවත සක්‍රීය වීමට උපකාරී වේ. මෙමගින් ජලයේ ගුණාත්මකභාවය මෙන්ම කේතලයේ ආයු කාලයද බොහෝ සෙයින් ආරක්ෂා වේ.
