බෝතල් උණුසුම්කරණ යන්ත්‍ර නිතර භාවිත කිරීමේදී ඒවායේ ඇතුළත සුදු පැහැති හුණුගල් හෝ ඛනිජ ලවණ තට්ටුවක් (Limescale) බැඳීම සාමාන්‍ය ස්වභාවයකි. ජලය රත් කිරීමේ රසායනික ක්‍රියාවලිය හේතුවෙන් ඇති වන මෙම තැන්පතු ඉවත් කිරීමට සහ යන්ත්‍රයේ කාර්යක්ෂමතාව රැක ගැනීමට නිවැරදි විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදයක් අනුගමනය කළ යුතුය.
ජලයේ රසායනික ස්වභාවය සහ ඛනිජ ලවණ බැඳීම සිදු වන ආකාරය
අප දෛනිකව භාවිත කරන නළ ජලයේ කැල්සියම් (Calcium) සහ මැග්නීසියම් (Magnesium) වැනි ඛනිජ ලවණ ද්‍රාවිත තත්ත්වයෙන් පවතී. මෙය දෘඪ ජලය (Hard water) ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. බෝතල් උණුසුම්කරණ යන්ත්‍රය තුළ ජලය සෙල්සියස් අංශක 60 ට වඩා වැඩි උෂ්ණත්වයකට රත් වන විට, ජලයේ ද්‍රාව්‍ය වී පවතින කැල්සියම් බයිකාබනේට් (Calcium bicarbonate) තාප වියෝජනයට ලක් වේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජලයේ දිය නොවන කැල්සියම් කාබනේට් (Calcium carbonate) අංශු ජනනය වී යන්ත්‍රයේ ලෝහමය මතුපිට මත තැන්පත් වේ. මෙය අපට සුදු හෝ අළු පැහැති තද තට්ටුවක් ලෙස දැකගත හැකිය. මෙම ඛනිජ තට්ටුව තාප සන්නායකතාව අඩු කරන බැවින් යන්ත්‍රයට ජලය රත් කිරීමට වැඩි ශක්තියක් සහ කාලයක් වැය කිරීමට සිදු වේ.
තාප සංක්‍රාමණය අඩාල වීම පිළිබඳව විද්‍යාත්මක පැහැදිලි කිරීමක්
කැල්සියම් කාබනේට් සතුව ඉතා අඩු තාප සන්නායකතාවක් (Thermal conductivity) පවතී. ලෝහමය මතුපිටක් මත මෙම ඛනිජ ස්ථරය බැඳුණු විට, එය තාප පරිවාරකයක් (Thermal insulator) ලෙස ක්‍රියා කරයි. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස තාපන මූලද්‍රව්‍යයෙන් (Heating element) නිකුත් වන තාපය ජලය වෙත ගලා යාම අවහිර වේ. මෙමගින් උපකරණයට අනවශ්‍ය ලෙස වැඩි කාලයක් ක්‍රියා කිරීමට සිදු වන අතර, එය යන්ත්‍රයේ ඉලෙක්ට්‍රොනික උපාංග අධික ලෙස රත් වීමට (Overheating) බලපායි. මෙය දිගුකාලීනව උපකරණය අකර්මණ්‍ය වීමට ප්‍රධානතම හේතුවකි. එබැවින් මෙම ස්ථරය නිතිපතා ඉවත් කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.
ආරක්ෂිත අම්ල භාවිතයෙන් පරිමාණය ඉවත් කිරීමේ රසායන විද්‍යාව
මෙම තද හුණුගල් තට්ටුව ඉවත් කිරීම සඳහා අප විසින් රසායනික උදාසීනකරණ ප්‍රතික්‍රියාවක් (Neutralization reaction) සිදු කළ යුතුය. කැල්සියම් කාබනේට් යනු භාෂ්මික සංයෝගයකි. එබැවින් එය දියකර හැරීම සඳහා මෘදු ආම්ලික ද්‍රාවණයක් භාවිත කළ හැකිය. ගෘහස්ථ මට්ටමින් මේ සඳහා වඩාත්ම සුදුසු වන්නේ ස්වාභාවික සයිට්‍රික් අම්ලය (Citric acid) හෝ තනුක කළ ඇසිටික් අම්ලය (Acetic acid - සුදු විනාකිරි) ය. කිසිදු විටෙක ප්‍රබල කාර්මික රසායනික ද්‍රව්‍ය හෝ සීරීම් ඇති කරන ද්‍රව්‍ය භාවිත නොකළ යුතුය. මන්ද ඒවා මගින් යන්ත්‍රයේ ඇතුළත ඇති මල නොබැඳෙන වානේ (Stainless steel) ස්ථරයට ස්ථිර ලෙස හානි සිදු විය හැකි බැවිනි.
පියවරෙන් පියවර පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රියාවලිය
බෝතල් උණුසුම්කරණ යන්ත්‍රය ක්‍රමානුකූලව සහ ආරක්ෂිතව පිරිසිදු කිරීම සඳහා පහත සඳහන් තාක්ෂණික පියවර අනුගමනය කරන්න:
- ද්‍රාවණය සකස් කිරීම: ජලය මිලිලීටර් 100 කට සයිට්‍රික් අම්ල කුඩු ග්‍රෑම් 10 ක් හෝ සුදු විනාකිරි සහ ජලය 1:1 අනුපාතයට මිශ්‍ර කර ද්‍රාවණයක් සාදා ගන්න.
- යන්ත්‍රයට දැමීම: සකස් කරගත් ද්‍රාවණය උණුසුම්කරණ යන්ත්‍රයේ උපරිම සීමාව දක්වා පුරවන්න. කිසිවිටෙකත් ජලය පිටතට ගලා යාමට ඉඩ නොදෙන්න.
- තාප ප්‍රතික්‍රියාව ක්‍රියාත්මක කිරීම: යන්ත්‍රය ක්‍රියාත්මක කර විනාඩි 5-10 ක් පමණ මෘදු ලෙස රත් වීමට හරින්න. තාපය මගින් අම්ලය සහ කැල්සියම් කාබනේට් අතර සිදුවන ප්‍රතික්‍රියාවේ වේගය වැඩි කරයි. මෙහිදී කාබන්ඩයොක්සයිඩ් වායු බුබුළු පිටවීම දැකගත හැකිය.
- නිවීම සහ පොඟවා තැබීම: යන්ත්‍රය අක්‍රිය කර ද්‍රාවණය සිසිල් වන තෙක් විනාඩි 20-30 අතර කාලයක් ඇතුළත තබන්න. මෙමගින් ඉතිරි වී ඇති තද කොටස් සම්පූර්ණයෙන්ම දිය වී යයි.
- සේදීම සහ පිසදැමීම: ද්‍රාවණය ඉවත් කර, පිරිසිදු ජලයෙන් කිහිප වතාවක් ඇතුළත සෝදා හරින්න. පසුව මෘදු මයික්‍රෝෆයිබර් (Microfiber) රෙදි කැබැල්ලකින් ඇතුළත ජල බිංදු නොරඳන සේ හොඳින් පිසදා වියළා ගන්න.
ඛනිජ ලවණ නැවත බැඳීම වැළැක්වීමේ ක්‍රමෝපායන්
නිරන්තරයෙන් පිරිසිදු කිරීමේ අවශ්‍යතාවය අවම කර ගැනීම සඳහා සරල භෞතික විද්‍යාත්මක පියවර කිහිපයක් අනුගමනය කළ හැකිය. පළමුවැන්න නම්, උණුසුම්කරණය සඳහා සාමාන්‍ය නළ ජලය වෙනුවට නිසූත ජලය (Distilled water) හෝ පෙරහන් කළ ජලය (Filtered water) භාවිත කිරීමයි. නිසූත ජලයේ කැල්සියම් සහ මැග්නීසියම් අයන අඩංගු නොවන බැවින් එහි පරිමාණය බැඳීමක් සිදු නොවේ. දෙවනුව, සෑම භාවිතයකින්ම පසු යන්ත්‍රය තුළ ඉතිරි වන ජලය වහාම ඉවත් කර වියළි රෙදි කඩකින් පිසදැමීම සිදු කළ යුතුය. ජලය වාෂ්ප වීමට ඉඩ හැරීමෙන් එහි ඇති ඛනිජ කොටස් යන්ත්‍රය පතුලේ තැන්පත් වීම වේගවත් වේ. සතියකට වරක්වත් මෙම පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රියාවලිය සිදු කිරීමෙන් උපකරණයේ ආයු කාලය මෙන්ම සනීපාරක්ෂාවද උපරිම මට්ටමක පවත්වා ගත හැක.
