අර්තාපල් ඇඹරීමෙන් පසු යන්ත්‍ර කොටස්වල බැඳෙන පිෂ්ඨය (starch) වියළී ගියහොත් එය සිමෙන්ති මෙන් දැඩි වන අතර, එය ඉවත් කිරීම සාමාන්‍ය සේදීමකින් පමණක් කළ නොහැක. මෙම මුරණ්ඩු පිෂ්ඨය තැන්පතු ලෝහ මතුපිටින් පහසුවෙන් සහ කාර්යක්ෂමව ඉවත් කරන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ භෞතික හා රසායනික ක්‍රමවේද මෙහි විස්තර කෙරේ.
පිෂ්ඨය මැලියම් බවට පත්වීමේ රසායනික පසුබිම
අර්තාපල්වල අඩංගු පිෂ්ඨය ප්‍රධාන වශයෙන් ඇමයිලෝස් (amylose) සහ ඇමයිලෝපෙක්ටින් (amylopectin) යන පොලිසැකරයිඩ වර්ග දෙකකින් සමන්විත වේ. මෙම අණු ජලය සමඟ එකතු වී රත් වූ විට හෝ වියළී ගිය විට ස්වභාවික මැලියම් වර්ගයක් බවට පත් වේ. බොහෝ දෙනෙක් කරන පොදු වැරැද්දක් වන්නේ අර්තාපල් ඇඹරූ සැනින් යන්ත්‍රය උණු වතුරෙන් සේදීමයි. උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 60 ඉක්මවන විට, පිෂ්ඨය කැටිති ජලය උරාගෙන ඉදිමීමට පටන් ගන්නා අතර එම ක්‍රියාවලිය ဂျෙලටිනීකරණය (gelatinization) ලෙස හැඳින්වේ. මෙය සිදුවූ විට පිෂ්ඨය ලෝහ කුහර සහ දැල් අතර තදින් ඇලී පවතී. එම නිසා, පළමු පියවර සැමවිටම සීතල වතුරෙන් ආරම්භ කළ යුතුය.
පළමු පියවර: සීතල වතුරෙන් මූලික සේදීම
යන්ත්‍රය භාවිත කර අවසන් වූ වහාම එහි කොටස් ගලවා දැඩි සීතල වතුර ධාරාවකට අල්ලන්න. සීතල වතුර මගින් පිෂ්ඨය කැටිති ඉදිමීම වළක්වන අතර, ඒවා ජලය සමඟ පහසුවෙන් ගසාගෙන යාමට ඉඩ සලසයි. යන්ත්‍රයේ ඇතුළත ඇති සියුම් සිදුරු සහිත තැටි සහ තල (blades) වෙන වෙනම ගලවා ගලා යන සීතල වතුරෙන් සෝදා හරින්න. මෙම අවස්ථාවේදී කිසිදු සබන් වර්ගයක් හෝ රසායනික ද්‍රව්‍යයක් භාවිත කිරීම අවශ්‍ය නොවේ. භෞතිකව ඉවත් කළ හැකි උපරිම පිෂ්ඨය ප්‍රමාණය සීතල වතුර ධාරාවෙන් පමණක් ඉවත් කරගත හැක.
දෙවන පියවර: යාන්ත්‍රික පිරිසිදු කිරීම සහ බුරුසු භාවිතය
ගලා යන ජලයෙන් සේදීමෙන් පසුවද සියුම් සිදුරු තුළ පිෂ්ඨය ඉතිරි විය හැක. මේ සඳහා සුදුසුම ක්‍රමය වන්නේ ඝන කෙඳි සහිත කුඩා බුරුසුවක් (stiff-bristled brush) භාවිත කිරීමයි. ලෝහ සීරීම් වලට ලක් නොවන පරිදි නයිලෝන් කෙඳි සහිත බුරුසුවක් තෝරාගන්න. සිදුරු සහිත තැටියේ පිටුපස සහ ඉදිරිපස මාරුවෙන් මාරුවට බුරුසුවෙන් ඇතිල්ලීම මගින් සිදුරු තුළ සිරවී ඇති අංශු ඉවත් කළ හැකිය. මෙහිදී චක්‍රීය චලිතයන් (circular motions) භාවිත කිරීම වඩාත් ප්‍රතිඵලදායක වේ.
තෙවන පියවර: රසායනික ප්‍රතික්‍රියා මගින් පිෂ්ඨය බිඳ දැමීම
සීතල වතුරෙන් සහ බුරුසුවෙන් සේදීමෙන් පසුවත් යම් පිෂ්ඨය ප්‍රමාණයක් ඉතිරිව ඇත්නම්, එය ඉවත් කිරීමට රසායනික ක්‍රමයක් භාවිත කළ හැකිය. අම්ල මගින් පිෂ්ඨයේ ඇති ග්ලයිකොසයිඩික් බන්ධන (glycosidic bonds) දුර්වල කරනු ලබයි.
- විනාකිරි ද්‍රාවණය: ඇසිටික් අම්ලය (acetic acid) අඩංගු සුදු විනාකිරි සහ සීතල වතුර 1:1 අනුපාතයට මිශ්‍ර කර, එම ද්‍රාවණයේ යන්ත්‍ර කොටස් විනාඩි 10-15ක් ගිල්වා තබන්න. මෙය පිෂ්ඨය අංශු ලිහිල් කිරීමට උපකාරී වේ.
- බේකින් සෝඩා පේස්ට්: සෝඩියම් බයිකාබනේට් (sodium bicarbonate) ස්වල්පයකට වතුර බින්දු කිහිපයක් එකතු කර සාදාගත් පේස්ට් එකක් මුරණ්ඩු ලප පවතින ස්ථානවල ආලේප කර මෘදු ලෙස අතුල්ලන්න. එහි පවතින මෘදු උල්ෙල්ඛ (abrasive) ගුණය මගින් මතුපිටට හානි නොකර තැන්පතු ඉවත් කරයි.
මෙම ප්‍රතික්‍රියා මගින් ලෝහයට හානියක් නොවන පරිදි පිෂ්ඨය සම්පූර්ණයෙන්ම දියකර හැරීමට හැකියාව ලැබේ.
සිදුරු පිරිසිදු කිරීමේ සරල උපක්‍රමයක්
සමහර අවස්ථාවලදී ඇඹරුම් තැටියේ සිදුරු ඉතා කුඩා වන අතර එහි පිෂ්ඨය වියළී ගොස් තිබිය හැක. එවැනි විටකදී, යන්ත්‍රය තුළට අමු කැරට් හෝ වියළි පාන් කැබැල්ලක් දමා ඇඹරීම සිදු කළ හැකිය. වියළි පාන් හෝ තන්තු බහුල කැරට් මගින් සිදුරු තුළ ඇති වියළි පිෂ්ඨය තැන්පතු තල්ලු කර පිටතට ඇද දමයි. මෙය යාන්ත්‍රිකව සිදුරු පිරිසිදු කරන ඉතා සාර්ථක සහ සරල උපක්‍රමයකි.
සිවිය ආරක්ෂා කිරීම සහ වියළීම
සියලුම කොටස් පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු නැවත වරක් පිරිසිදු ජලයෙන් සෝදා හරින්න. මල නොබැඳෙන වානේ (stainless steel) වුවද දීර්ඝ කාලයක් තෙතමනය සහිතව තිබුණහොත් ඔක්සිකරණය (rusting) විය හැක. එබැවින් පිරිසිදු කපු රෙදි කඩකින් සියලුම කොටස් හොඳින් පිසදා සම්පූර්ණයෙන්ම වියළා ගන්න. නැවත එකලස් කිරීමට පෙර යන්ත්‍රයේ චලනය වන ලෝහ කොටස් මත ආහාර සඳහා සුදුසු සැහැල්ලු තෙල් වර්ගයක් (vegetable oil) ස්වල්පයක් ආලේප කිරීමෙන් මලකඩ කෑම වැළැක්විය හැකි අතර ඊළඟ භාවිතයේදී පිෂ්ඨය ඇලීමද අඩු වේ.
