නිවසේදීම කෝපි යන්ත්‍රයක රැඳී ඇති ලවණ තැන්පතු ආරක්ෂිතව ඉවත් කරන්නේ කෙසේද

කෝපි යන්ත්‍රයක් නිසි ලෙස ක්‍රියාත්මක වීමට සහ එහි ආයු කාලය දීර්ඝ කර ගැනීමට නම්, එහි අභ්‍යන්තරයේ තැන්පත් වන ලවණ හෝ හුණුගල් වරින් වර ඉවත් කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. දෘඩ ජලය රත් කිරීමේදී සිදුවන රසායනික ක්‍රියාවලිය හේතුවෙන් යන්ත්‍රයේ තාපන මූලද්‍රව්‍ය මත කැල්සියම් සහ මැග්නීසියම් තැන්පතු එකතු වන අතර, මෙය කෝපි වල රසය වෙනස් කිරීමට මෙන්ම යන්ත්‍රයේ කාර්යක්ෂමතාව අඩු කිරීමටද හේතු වේ. මෙම ලිපියෙන් නිවසේදීම ආරක්ෂිතව සහ විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදයන්ට අනුව කෝපි යන්ත්‍රයක් පිරිසිදු කරගන්නා ආකාරය පැහැදිලි කෙරේ.

ලවණ තැන්පත් වීමේ රසායනික ක්‍රියාවලිය

නළ ජලයේ ස්වභාවිකවම කැල්සියම් (Ca2+) සහ මැග්නීසියම් (Mg2+) වැනි ඛනිජ අයන අඩංගු වේ. මෙම ජලය කෝපි යන්ත්‍රය තුළ සෙල්සියස් අංශක 90 ඉක්මවා රත් වන විට, ද්‍රාව්‍ය බයිකාබනේට් අයන තාප වියෝජනයට ලක්වී නොද්‍රාව්‍ය කැල්සියම් කාබනේට් (CaCO3) බවට පත් වේ. මෙම ඝන තැන්පතු කාලයත් සමඟ යන්ත්‍රයේ සියුම් තඹ හෝ මල නොබැඳෙන වානේ නල පද්ධතිය මත ස්ථරයක් ලෙස බැඳේ. මෙම හුණුගල් ස්ථරය තාපයට දැඩි ප්‍රතිරෝධයක් දක්වන (Thermal insulator) බැවින්, තාපන මූලද්‍රව්‍යයේ සිට ජලයට තාපය ගමන් කිරීම අඩාල වේ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජලය නිසි උෂ්ණත්වයට පත් නොවන අතර, නල සිහින් වීම නිසා ජල පීඩනය (Water pressure) අක්‍රමවත් වේ. මෙය කෝපි කුඩු වලින් උපරිම රසය සහ සුවඳ නිස්සාරණය කර ගැනීමට බාධාවකි.

ආරක්ෂිත සහ කාර්යක්ෂම අම්ල තෝරාගැනීම

මෙම ලවණ තැන්පතු දියකර හැරීම සඳහා සුදුසු රසායනික ද්‍රාවණයක් භාවිතා කළ යුතුය. කෝපි යන්ත්‍රයේ අභ්‍යන්තර ලෝහ සහ රබර් කොටස් වලට හානි නොවන පරිදි නිවසේදීම සාදාගත හැකි හොඳම සහ ආරක්ෂිතම විසඳුම වන්නේ සිට්‍රික් අම්ලය (Citric Acid) ය. සිට්‍රික් අම්ලය යනු ලෝහ කොටස් විඛාදනයට (Corrosion) ලක් නොකර, කැල්සියම් අයන සමඟ රසායනිකව බැඳී ඒවා ජලයේ ද්‍රාව්‍ය සංකීර්ණ බවට පත් කරන ස්වභාවික චීලේටකාරකයකි (Chelating agent).

බොහෝ දෙනෙක් මේ සඳහා විනාකිරි (ඇසිටික් අම්ලය) භාවිතයට පෙළඹුණද, එය නිර්දේශ කළ නොහැක. ඇසිටික් අම්ලයට ඉතා තද සුවඳක් ඇති අතර, පිරිසිදු කිරීමෙන් පසුවද එම සුවඳ යන්ත්‍රය තුළ රැඳී තිබිය හැක. වඩාත්ම භයානක කරුණ නම්, සාන්ද්‍රිත ඇසිටික් අම්ලය මගින් යන්ත්‍රය තුළ ඇති සියුම් රබර් මුද්‍රා (Gaskets) සහ ප්ලාස්ටික් බට ඉක්මනින් දිරාපත් වීමට හෝ විකෘති වීමට ලක් කිරීමයි. සල්ෆියුරික් හෝ හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් වැනි ප්‍රබල අකාබනික අම්ල භාවිතය ලෝහ නල සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කිරීමට හේතු විය හැක. එබැවින්, සිට්‍රික් අම්ල කුඩු භාවිතය සෞඛ්‍යයට මෙන්ම යන්ත්‍රයේ ආරක්ෂාවටද වඩාත් සුදුසු වේ.

සිට්‍රික් අම්ලය භාවිතයෙන් පියවරෙන් පියවර පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රියාවලිය

පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ කිරීමට පෙර, යන්ත්‍රයේ ඇති ජල පෙරහන් (Water filters) සහ පැරණි කෝපි කුඩු අවශේෂ සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කිරීමට වගබලා ගන්න. ක්‍රියාවලිය පහත පරිදි ක්‍රමානුකූලව සිදු කළ යුතුය:

අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය සහ නිවැරදි අනුපාතය

ආරක්ෂිතව ලවණ ඉවත් කිරීම සඳහා නිවැරදි සාන්ද්‍රණය පවත්වා ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. ඉතා ඉහළ සාන්ද්‍රණයක් සහිත අම්ල භාවිතයෙන් ලෝහ නල මතුපිට විඛාදනයට ලක් විය හැකි අතර, අඩු සාන්ද්‍රණයකින් ලවණ සම්පූර්ණයෙන්ම දිය නොවේ. එබැවින් 3% ක සාන්ද්‍රණය වඩාත් ප්‍රශස්ත වේ.

• ද්‍රාවණය සකස් කිරීම: සෙල්සියස් අංශක 40 ක පමණ උණුසුම් පිරිසිදු ජලය ලීටර් 1ක් ගෙන එයට සිට්‍රික් අම්ල කුඩු ග්‍රෑම් 25-30ක් පමණ එකතු කරන්න. උණුසුම් ජලය භාවිතයෙන් සිට්‍රික් අම්ල ස්ඵටික වේගයෙන් සහ සම්පූර්ණයෙන් දියවීම සිදුවේ.
• යන්ත්‍රයට පිරවීම: සකස් කරගත් ද්‍රාවණය සිසිල් වීමට හැර, කෝපි යන්ත්‍රයේ ජල ටැංකියට වත් කරන්න.
• පළමු මුදා හැරීම: යන්ත්‍රය ක්‍රියාත්මක කර ද්‍රාවණයෙන් අඩක් පමණ බට පද්ධතිය සහ කෝපි පෙරන හිස (Brew head) හරහා පිටතට ගලා යාමට හරින්න. මෙමගින් ආම්ලික ද්‍රාවණය අභ්‍යන්තරයේ ඇති සියලුම හුණුගල් සහිත කොටස් මත තැන්පත් වේ.
• රැඳවුම් කාලය (Reaction Time): යන්ත්‍රය ක්‍රියා විරහිත කර විනාඩි 15-20ක් පමණ නිශ්චලව තබන්න. මෙම කාලය තුළ සිට්‍රික් අම්ලය විසින් කැල්සියම් කාබනේට් සමඟ රසායනිකව ප්‍රතික්‍රියා කර, ද්‍රාව්‍ය කැල්සියම් සිට්‍රේට් සහ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුව සාදමින් හුණුගල් දියකර හරිනු ලබයි.
• දෙවන මුදා හැරීම: රැඳවුම් කාලයෙන් පසු, යන්ත්‍රය නැවත ක්‍රියාත්මක කර ඉතිරි ආම්ලික ද්‍රාවණය සම්පූර්ණයෙන්ම පිටතට ගලා යාමට සලස්වන්න.

පසු සේදීම සහ අවසන් පරීක්ෂාව

ලවණ ඉවත් කිරීමෙන් පසු යන්ත්‍රය තුළ ඉතිරි වී ඇති අම්ල කොටස් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. එසේ නොමැති වුවහොත් පසුව සාදන කෝපි වල ඇඹුල් රසයක් පැවතිය හැකිය. ජල ටැංකිය හොඳින් පිරිසිදු කර, සාමාන්‍ය නළ ජලය පුරවා යන්ත්‍රය හරහා අවම වශයෙන් දෙවරක් හෝ තුන් වරක් සම්පූර්ණයෙන්ම ගලා යාමට සලස්වන්න. අවසන් වරට පිටවන ජලය රස බලා එහි කිසිදු ඇඹුල් ගතියක් නොමැති බව තහවුරු කරගන්න.

නිරන්තර නඩත්තුව සඳහා උපදෙස්

කෝපි යන්ත්‍රයේ ලවණ බැඳීම අවම කිරීම සඳහා භාවිතා කරන ජලයේ ගුණාත්මකභාවය පිළිබඳව සැලකිලිමත් විය යුතුය. හැකි සෑම විටම පෙරන ලද ජලය (Filtered water) හෝ රිවර්ස් ඔස්මෝසිස් (Reverse Osmosis) ක්‍රියාවලියෙන් පිරිසිදු කරන ලද ජලය භාවිතා කිරීමෙන් දෘඩ ඛනිජ ලවණ යන්ත්‍රයට ඇතුළු වීම වළක්වා ගත හැකිය. දෘඩ ජලය පවතින ප්‍රදේශවල ජීවත් වන්නේ නම්, සෑම මාස 2කට වරක් මෙම පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රියාවලිය සිදු කිරීම නිර්දේශ කෙරේ. මෘදු ජලය භාවිත කරන්නේ නම් මෙය මාස 4-6කට වරක් කිරීම ප්‍රමාණවත් වේ.