පිත්තල භාණ්ඩවල අලංකාරය සහ දිදුලන ස්වභාවය කාලයත් සමඟ අඳුරු වීමට පටන් ගනී. මෙම ලිපියෙන් පැහැදිලි කරන්නේ පිත්තල මතුපිටට සීරීම් ඇති නොකර සහ වියළීමේදී ඉරි හෝ පැල්ලම් ඉතිරි නොකර නිවැරදි රසායනික ක්රමවේදයන් මගින් ඒවා පිරිසිදු කරගන්නා ආකාරයයි.
පිත්තල ඔක්සිකරණය වීමේ විද්යාත්මක පදනම
පිත්තල යනු තඹ (Copper) සහ සින්ක් (Zinc) එකතු කර සාදන ලද මිශ්ර ලෝහයකි. වායුගෝලයේ ඇති ඔක්සිජන්, කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සහ තෙතමනය සමඟ මෙම ලෝහ ප්රතික්රියා කළ විට, එහි මතුපිට තඹ කාබනේට් හෝ තඹ ඔක්සයිඩ් ස්ථරයක් සාදයි. මෙය අපි සාමාන්ය ව්යවහාරයේදී මලකඩ හෝ අඳුරු පැහැති පැල්ලම් (Patina) ලෙස හඳුන්වන්නෙමු. මෙම ඔක්සයිඩ් ස්ථරය ඉවත් කිරීම සඳහා රළු ලෝහ බුරුසු හෝ වැලි කඩදාසි භාවිත කිරීමෙන් පිත්තල මතුපිට සීරීමට ලක්වන අතර එහි ඇති සිනිඳු ඔපය සදහටම විනාශ විය හැකිය. එම නිසා, මෙහිදී භෞතික බලය යෙදවීම වෙනුවට මෘදු රසායනික ප්රතික්රියා භාවිත කිරීම වඩාත් සුදුසු වේ.
සීරීම් රහිතව පිරිසිදු කිරීම සඳහා මෘදු රසායනික ප්රතික්රියා
පිත්තල මතුපිට ඇති ඔක්සයිඩ් ස්ථරය ඉවත් කිරීම සඳහා මෘදු අම්ල වර්ග (Weak Acids) ඉතා කාර්යක්ෂමව ක්රියා කරයි. ගෘහස්ථව පහසුවෙන් සොයාගත හැකි සිට්රික් ඇසිඩ් (Citric Acid) හෝ විනාකිරිවල අඩංගු ඇසිටික් ඇසිඩ් (Acetic Acid) මේ සඳහා කදිම උදාහරණයකි. මෙම අම්ල මගින් පිත්තල මතුපිට ඇති තඹ ඔක්සයිඩ් දියකර හරින අතර, ලෝහයට කිසිදු හානියක් සිදු නොකරයි. පිරිසිදු කිරීමේ ක්රියාවලිය වඩාත් සාර්ථක කරගැනීම සඳහා සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් (ලුණු) එකතු කළ හැකිය. ලුණු මගින් අම්ලයේ ප්රතික්රියාකාරිත්වය වේගවත් කරන උත්ප්රේරකයක් ලෙස ක්රියා කරන අතර, මතුපිට ඇති මුරණ්ඩු පැල්ලම් පහසුවෙන් ඉවත් කිරීමට උපකාරී වේ.
පියවරෙන් පියවර නිවැරදිව පිරිසිදු කිරීමේ ක්රියාවලිය
1. මතුපිට ඇති දූවිලි හා තෙල් ඉවත් කිරීම
ඕනෑම රසායනික පිරිසිදු කිරීමක් ආරම්භ කිරීමට පෙර, පිත්තල භාණ්ඩයේ මතුපිට ඇති දූවිලි හා ඇඟිලි සලකුණු වැනි තෙල් සහිත ස්ථර ඉවත් කළ යුතුය. මේ සඳහා මෘදු දියර සබන් සහ ඇල්මැරුණු ජලය භාවිත කළ හැකිය. මතුපිට තෙල් ස්ථරයක් පැවතුනහොත්, පසුව යොදන අම්ල ද්රාවණය ලෝහය සමඟ ප්රතික්රියා කිරීම වළක්වයි.
2. ස්වභාවික පිරිසිදුකාරක පේස්ට් එක සකස් කිරීම
සමාන ප්රමාණවලින් පිටි, ලුණු සහ සුදු විනාකිරි එකට මිශ්ර කර උකු පේස්ට් එකක් සාදා ගන්න. මෙහිදී පිටි භාවිත කරන්නේ විනාකිරි සහ ලුණු මිශ්රණය ලෝහය මතුපිට වැඩි වේලාවක් රඳවා තබා ගැනීම සඳහාය. මෙමගින් අම්ලයට ඔක්සයිඩ් ස්ථරය සමඟ ප්රතික්රියා කිරීමට අවශ්ය කාලය ලැබේ.
3. ආලේප කිරීම සහ රැඳී සිටීමට හැරීම
සකස් කරගත් පේස්ට් එක මෘදු ස්පොන්ජ් එකක් හෝ පිරිසිදු රෙදි කැබැල්ලක් ආධාරයෙන් පිත්තල මතුපිට ඒකාකාරීව තවරන්න. විනාඩි 10 ත් 15 ත් අතර කාලයක් එය ක්රියාත්මක වීමට හරින්න. මෙම කාලය තුළ අම්ලය මගින් ඔක්සයිඩ් ස්ථරය ලිහිල් කරනු ඇත. කිසිවිටකත් රළු කම්බි හෝ ලෝහමය ස්ක්රබර් භාවිත නොකරන්න.
පැල්ලම් සහ ඉරි ඇතිවීම වැළැක්වීමේ රහස
බොහෝ දෙනෙකුට පිත්තල පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු මුහුණ දීමට සිදුවන ප්රධාන ගැටලුවක් වන්නේ වියළීමේදී ඇතිවන ජල පැල්ලම් සහ ඉරි ය. සාමාන්ය නළ ජලයේ අඩංගු කැල්සියම් සහ මැග්නීසියම් වැනි ඛනිජ ලවණ ජලය වාෂ්ප වූ පසු ලෝහය මතුපිට සුදු පැහැති පැල්ලම් ලෙස ඉතිරි වේ. මෙය වැළැක්වීම සඳහා පේස්ට් එක ඉවත් කිරීමෙන් පසු පිත්තල භාණ්ඩය අවසාන වරට ආස්රැත ජලයෙන් (Distilled Water) සෝදා හැරිය යුතුය. ඉන්පසු වහාම වියළි මයික්රෝෆයිබර් (Microfiber) රෙදි කැබැල්ලක් භාවිතයෙන් මතුපිට ඇති සියලුම තෙතමනය සම්පූර්ණයෙන්ම පිසදමන්න. මයික්රෝෆයිබර් රෙදි මගින් සියුම් කෙඳි ඉතිරි නොකරන අතර ජල බිංදු කාර්යක්ෂමව උරා ගනී.
දීර්ඝකාලීන ආරක්ෂාව සඳහා පියවර
පිරිසිදු කරගත් පිත්තල භාණ්ඩ නැවත ඔක්සිකරණය වීම වැළැක්වීම සඳහා, ඒවායේ මතුපිට වාතය සමඟ ස්පර්ශ වීම වැළැක්විය යුතුය. මේ සඳහා ස්වභාවික මී ඉටි (Beeswax) හෝ සිහින් පොල්තෙල් ස්ථරයක් මතුපිට ආලේප කර පිරිසිදු වියළි රෙදි කැබැල්ලකින් ඔප දැමිය හැකිය. මෙමගින් ලෝහය මතුපිට ආරක්ෂිත ස්ථරයක් නිර්මාණය වන අතර, දීර්ඝ කාලයක් යනතුරු පිත්තලවල දිදුලන ස්වභාවය ආරක්ෂා වේ.
