සම් යනු සත්ව සමෙන් නිපදවනු ලබන, සුවිශේෂී තන්තුමය ව්යුහයක් සහිත ස්වභාවික ද්රව්යයකි. එහි නම්යශීලීභාවය සහ කල්පැවැත්ම රඳා පවතින්නේ එහි අඩංගු තෙතමනය සහ ස්වභාවික ලිපිඩ (තෙල්) සමතුලිතතාවය මත වන අතර, වැරදි පිරිසිදු කිරීමේ ක්රමවේදයන් හේතුවෙන් මෙම සමතුලිතතාවය බිඳවැටී සම් වියළී යාම, ඉරිතැලීම සහ විනාශ වීම සිදුවිය හැකිය.
සම්වල ක්ෂුද්ර ව්යුහය සහ රසායනික pH අගයේ වැදගත්කම
සම්වල ප්රධාන ව්යුහය සෑදී ඇත්තේ කොලජන් (collagen) නම් ප්රෝටීන තන්තු වලිනි. සම් පදම් කිරීමේ ක්රියාවලියේදී (tanning process) මෙම තන්තු රසායනිකව ස්ථායීකරණය කරනු ලැබේ. මෙම ක්රියාවලිය අවසානයේදී සම්වල pH අගය සාමාන්යයෙන් 4.5 ත් 5.5 ත් අතර ආම්ලික පරාසයක පවතී. සම්වල ඇති මෙම ආම්ලික ස්වභාවය එහි ඇති රසායනික බන්ධන ශක්තිමත්ව තබා ගැනීමට සහ බැක්ටීරියා වර්ධනය වැළැක්වීමට උපකාරී වේ. යම් හෙයකින් මෙම pH අගය වෙනස් වුවහොත්, කොලජන් තන්තු අතර ඇති බන්ධන ලිහිල් වී සම්වල ශක්තිමත්භාවය ගිලිහී යයි. එබැවින්, සම් පිරිසිදු කිරීම සඳහා තෝරා ගන්නා ඕනෑම ද්රව්යයක් සම්වල ස්වභාවික pH අගයට අනුකූල විය යුතුය.
ක්ෂාරීය පිරිසිදුකාරක මඟින් සිදුවන රසායනික හානිය
නිවසේ බහුලව භාවිතා වන සාමාන්ය සබන්, පිඟන් සෝදන දියර හෝ වෙනත් බහුකාර්ය පිරිසිදුකාරක බොහෝ විට ක්ෂාරීය ගුණ ගනී (pH අගය 7 ට වඩා වැඩි, බොහෝ විට 8-10 අතර වේ). සම් පිරිසිදු කිරීම සඳහා මෙවැනි ද්රව්ය භාවිතා කළහොත්, ඒවා සම්වල අඩංගු ස්වභාවික ලිපිඩ සමඟ රසායනිකව ප්රතික්රියා කරයි. මෙම ක්රියාවලිය "සැපොනිෆිකේෂන්" (saponification) ලෙස හඳුන්වන අතර, මෙහිදී සම්වල නම්යශීලීභාවය රකින ස්වභාවික තෙල් වර්ග සබන් සමඟ දියවී සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් වේ. ලිපිඩ තට්ටුව අහිමි වූ වහාම සම්වල ඇති කොලජන් තන්තු එකිනෙක තදින් ඇලී, තද ගතියක් ඇති කරයි. කාලයත් සමඟ මෙම තන්තු එකිනෙක ගැටීමෙන් ක්ෂුද්ර ඉරිතැලීම් ඇතිවන අතර, අවසානයේදී සම් සම්පූර්ණයෙන්ම භාවිතයට ගත නොහැකි ලෙස විනාශ වේ.
විවිධ සම් වර්ග සහ ඒවායේ අවශෝෂණ ගුණාංග
සියලුම සම් වර්ග එක හා සමාන නොවේ. පිරිසිදුකාරකයක් තෝරා ගැනීමට පෙර ඔබ සතු සම් වර්ගය කුමක්දැයි හඳුනා ගැනීම අත්යවශ්ය වේ:
- ඇනිලින් සම් (Aniline Leather): කිසිදු ආරක්ෂිත ස්ථරයක් නොමැති ඉතාමත් ස්වභාවික සම් වර්ගයකි. මෙම සම් වර්ගය ඉතා පහසුවෙන් දියර වර්ග අවශෝෂණය කරන බැවින්, ජලය මත පදනම් වූ පිරිසිදුකාරක භාවිතයේදී අතිශයින්ම සැලකිලිමත් විය යුතුය.
- අර්ධ ඇනිලින් සම් (Semi-Aniline Leather): සැහැල්ලු ආරක්ෂිත ස්ථරයක් සහිත වන අතර, සාමාන්ය ඇනිලින් සම්වලට වඩා තරමක් ප්රතිරෝධී වේ.
- වර්ණක සහිත සම් (Pigmented/Protected Leather): මතුපිට ඝන වර්ණක සහ පොලිමර් ආරක්ෂිත ස්ථරයකින් ආවරණය කර ඇත. මේවා පිරිසිදු කිරීම සාපේක්ෂව පහසු වුවද, ආරක්ෂිත ස්ථරයට හානි නොවන පරිදි මෘදු ද්රව්ය භාවිතා කළ යුතුය.
ඔබේ සම් භාණ්ඩය කුමන වර්ගයට අයත් වුවද, සිලිකන් (silicone) අඩංගු පිරිසිදුකාරක භාවිතයෙන් වැළකිය යුතුය. සිලිකන් මඟින් සම්වල සිදුරු වසා දමන අතර, එමඟින් සම්වලට "හුස්ම ගැනීමට" ඇති හැකියාව අහිමි වී කාලයත් සමඟ එය ඇතුළතින් වියළී යයි.
නිවැරදි සම් පිරිසිදුකාරකයක අත්යවශ්ය සංරචක
පිරිසිදුකාරකයක් මිලදී ගැනීමට පෙර එහි අඩංගු රසායනික සංයුතිය පිළිබඳව සැලකිලිමත් වන්න. උසස් ප්රමිතියෙන් යුත් සම් පිරිසිදුකාරකයක පහත සඳහන් ලක්ෂණ තිබිය යුතුය:
- නොයෝනික පෘෂ්ඨීය ක්රියාකාරී ද්රව්ය (Non-ionic Surfactants): මේවා සම් මතුපිට ඇති අපිරිසිදු ද්රව්ය මෘදුව ලිහිල් කර ඉවත් කරන අතර, සම්වල රසායනික ව්යුහය සමඟ ප්රතික්රියා නොකරයි.
- ලැනොලින් හෝ ලෙසිතින් (Lanolin or Lecithin): මේවා ස්වභාවික ප්රතිජනන ලිපිඩ (refatting agents) වන අතර, පිරිසිදු කිරීමේ ක්රියාවලියේදී අහිමි වන තෙතමනය නැවත සම්වලට ලබා දෙයි.
- ද්රාවක රහිත සූත්ර (Solvent-free Formulas): ඇල්කොහොල් (alcohol) හෝ ඇසිටෝන් (acetone) වැනි කාබනික ද්රාවක අඩංගු නිෂ්පාදන සම්පූර්ණයෙන්ම මඟ හැරිය යුතුය. මෙමඟින් සම්වල වර්ණ සහ ආරක්ෂිත ස්ථර ක්ෂණිකව විනාශ විය හැක.
නිවැරදිව පිරිසිදු කිරීමේ පියවර සහ තාක්ෂණය
නිවැරදි ද්රව්ය තෝරා ගැනීම පමණක් ප්රමාණවත් නොවේ; ඒවා යොදන ආකාරයද නිවැරදි විය යුතුය. සම් පිරිසිදු කිරීමේදී පහත සඳහන් තාක්ෂණික පියවර අනුගමනය කරන්න:
- දූවිලි ඉවත් කිරීම: මෘදු කෙඳි සහිත බුරුසුවකින් හෝ වියළි මයික්රෝෆයිබර් රෙදි කැබැල්ලකින් සම් මතුපිට ඇති දූවිලි සහ වැලි අංශු ඉවත් කරන්න. මෙම අංශු පිරිසිදු කිරීමේදී සීරීම් ඇති කළ හැකි බැවින් මෙම පියවර අනිවාර්ය වේ.
- පරීක්ෂා කිරීම (Spot Test): පිරිසිදුකාරකය භාවිත කිරීමට පෙර, සම් භාණ්ඩයේ නොපෙනෙන කුඩා කොටසක (උදාහරණයක් ලෙස යටි පැත්තේ) ස්වල්පයක් ආලේප කර වර්ණය වෙනස් වේදැයි පරීක්ෂා කරන්න.
- පෙණ භාවිතයෙන් පිරිසිදු කිරීම: පිරිසිදුකාරකය කිසිවිටෙකත් කෙලින්ම සම් මතට නොඉසින්න. එය මෘදු ස්පන්ජ් එකකට හෝ රෙදි කැබැල්ලකට ගෙන හොඳින් පෙණ සාදා ගන්න. සම් පිරිසිදු කළ යුත්තේ එම පෙණ භාවිතයෙනි. එමඟින් සම් අධික ලෙස තෙත් වීම වළක්වයි.
- වෘත්තාකාර චලනයන්: ඉතා සැහැල්ලු පීඩනයක් යොදමින් වෘත්තාකාර චලනයන් (circular motions) මඟින් මතුපිට පිරිසිදු කරන්න. මෙය සම් සිදුරු තුළ ඇති අපිරිසිදු ද්රව්ය පිටතට ගැනීමට උපකාරී වේ.
- පිසදැමීම සහ වියළීම: පිරිසිදු කළ වහාම වියළි මයික්රෝෆයිබර් රෙදි කැබැල්ලකින් ඉතිරි වූ පෙණ සහ තෙතමනය පිසදමන්න. කාමර උෂ්ණත්වයේ, සෘජු හිරු එළියෙන් බැහැරව වියළීමට ඉඩ හරින්න. කිසිදු කෘතිම තාප ප්රභවයක් භාවිත නොකරන්න.
නිරන්තරයෙන් නිවැරදි පිරිසිදු කිරීමේ ක්රමවේද අනුගමනය කිරීමෙන් ඔබේ වටිනා සම් භාණ්ඩවල ආයු කාලය දශක ගණනාවකින් දීර්ඝ කර ගත හැකිය.
