පිළිස්සුණු භාජන පිරිසිදු කිරීමේදී, මතුපිට ඇති කාබන් තැන්පතු ඉවත් කිරීමට සුදුසුම රසායනික ක්‍රමය තෝරා ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. ආහාර පිළිස්සීමේදී සිදුවන රසායනික ක්‍රියාවලිය තේරුම් ගැනීමෙන්, බේකින් සෝඩා (සෝඩියම් බයිකාබනේට්) සහ විනාකිරි (ඇසිටික් අම්ලය) නිවැරදිව භාවිත කරන්නේ කෙසේදැයි අපට තීරණය කළ හැකිය.
පිළිස්සුණු ආහාර සහ ලෝහ මතුපිට අතර රසායනික බැඳීම
භාජනයක ආහාර පිළිස්සෙන විට සිදුවන්නේ සරල අඟුරු වීමක් පමණක් නොවේ. එහිදී ඉහළ උෂ්ණත්වය යටතේ කාබනික සංයෝග සංකීර්ණ බහුඅවයවික (polymers) බවට පත් වේ. මෙම බහුඅවයවික ලෝහයේ ඇති ක්ෂුද්‍ර සිදුරු (micro-pores) තුළට කාවැදී තදින් බන්ධනය වේ. එබැවින් හුදෙක් සීරීමෙන් පමණක් මෙය ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කිරීමෙන් ලෝහ මතුපිටට ස්ථිර හානි සිදු විය හැක. මෙහිදී මතුපිට ආතතිය අඩු කිරීම සහ රසායනික බන්ධන බිඳදැමීම සදහා ආම්ලික හෝ භාෂ්මික පරිසරයක් නිර්මාණය කළ යුතුය.
බේකින් සෝඩා ක්‍රමය: භාෂ්මික ප්‍රතික්‍රියාවේ බලය
බේකින් සෝඩා (Sodium Bicarbonate) යනු මෘදු භාෂ්මික (alkaline) ද්‍රව්‍යයකි. එහි pH අගය 9ක් පමණ වේ. මෙය විශේෂයෙන්ම ආම්ලික ස්වභාවයක් ගන්නා පිළිස්සුණු ආහාර (උදාහරණයක් ලෙස තක්කාලි සෝස්, පළතුරු වර්ග හෝ කිරි ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන) පිරිසිදු කිරීමට ඉතා සුදුසුය. බේකින් සෝඩා ජලයේ දියවන විට එය මෘදු සබන්කරණ (saponification) ක්‍රියාවලියකට සමාන බලපෑමක් ඇති කරයි. පිළිස්සුණු මේද කොටස් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර ඒවා ජලයේ දියවන සබන් වැනි ද්‍රව්‍ය බවට පත් කිරීමට මෙයට හැකියාව ඇත.
ක්‍රියාවලිය සහ භාවිත කරන ආකාරය
භාෂ්මික පරිසරය මගින් පිළිස්සුණු ප්‍රෝටීන සහ මේද අම්ල ජලයේ ද්‍රාව්‍ය තත්ත්වයට පත් කරයි. භාජනයට ජලය ස්වල්පයක් සහ බේකින් සෝඩා මේස හැඳි කිහිපයක් එකතු කර රත් කරන්න. තාපය මගින් බේකින් සෝඩා සෝඩියම් කාබනේට් බවට පත් කරන අතර, එමගින් භාෂ්මිකතාව තවදුරටත් වැඩි වී කාබන් තට්ටුව ලිහිල් වේ. පසුව මෘදු ලෙස ස්ක්‍රබ් කිරීමෙන් මතුපිටට හානි නොවී අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කරගත හැක. තෙල් අධික ආහාර පිළිස්සී ඇති විට බේකින් සෝඩා පේස්ට් එකක් සාදා පිළිස්සුණු ස්ථාන මත ආලේප කර විනාඩි 30ක් පමණ තැබීමෙන් ද විශිෂ්ට ප්‍රතිඵල ලබාගත හැක.
විනාකිරි ක්‍රමය: ආම්ලික ද්‍රාවණයෙන් කාබන් බිඳදැමීම
විනාකිරි යනු තනුක ඇසිටික් අම්ලයයි (Acetic Acid), එහි pH අගය 2.4ක් පමණ වේ. පිළිස්සුණු සීනි, කැරමල් හෝ ක්ෂාරීය ස්වභාවයක් ඇති ආහාර තැන්පතු ඉවත් කිරීමට විනාකිරි වඩාත් සුදුසුය. විනාකිරිවල ඇති ඇසිටික් අම්ලය ලෝහය සමඟ ප්‍රතික්‍රියා නොකරන නමුත් කාබන් තට්ටුවේ ඇති කැල්සියම් සහ මැග්නීසියම් අයන සමඟ බන්ධන සාදයි. මෙමගින් තද කාබන් ව්‍යුහය බිඳවැටී ලිහිල් වේ.
ඛනිජ තැන්පතු සහ කැරමල් ඉවත් කිරීමේ පියවර
භාජනයට විනාකිරි සහ ජලය සමාන ප්‍රමාණවලින් එකතු කර නටන තෙක් රත් කරන්න. ඇසිටික් අම්ලයේ වාෂ්පීකරණය සහ තාපය එක්වී තද කාබන් තට්ටුව මෘදු කරයි. මෙහිදී ජලය සම්පූර්ණයෙන්ම වාෂ්ප වන තෙක් අධික ලෙස රත් නොකිරීමට වගබලා ගත යුතුය, මන්ද සාන්ද්‍ර අම්ලය වාෂ්ප වීමෙන් තද සුවඳක් නිකුත් විය හැක. නටන ජලයට විනාකිරි එක් කිරීමෙන් පසු භාජනය සිසිල් වීමට හැර මෘදු බුරුසුවකින් පිරිසිදු කරන්න.
දැඩි ලෙස පිළිස්සුණු මතුපිට සඳහා ඒකාබද්ධ ක්‍රමය
බොහෝ දෙනෙක් මෙම ද්‍රව්‍ය දෙක එකවර මිශ්‍ර කිරීමට පෙළඹෙති. නමුත් රසායනික විද්‍යාවට අනුව, අම්ලයක් සහ භෂ්මයක් එකවර මිශ්‍ර කළ විට ඒවා එකිනෙකා උදාසීන (neutralize) කර සෝඩියම් ඇසිටේට්, ජලය සහ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුව සාදයි. එමඟින් පිරිසිදු කිරීමේ රසායනික ගුණය නැති වී යයි. එබැවින් මෙම ක්‍රම දෙක නිවැරදි පිළිවෙළට භාවිත කළ යුතුය.
කාබන් ඩයොක්සයිඩ් බුබුළු මගින් අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීම
මෙම ප්‍රතික්‍රියාවෙන් උපරිම ප්‍රයෝජන ලබා ගැනීමට නම්, පියවරෙන් පියවර ක්‍රමය භාවිත කළ යුතුය. පළමුව විනාකිරි ද්‍රාවණය සමඟ භාජනය රත් කරන්න. ඉන්පසු ලිපෙන් බාගෙන, එයට බේකින් සෝඩා එකතු කරන්න. එවිට ක්ෂණිකව සිදුවන රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව නිසා කාබන් ඩයොක්සයිඩ් බුබුළු (effervescence) විශාල වශයෙන් පිටවේ. මෙම බුබුළු නැගීමේ භෞතික බලය මගින් ලෝහ මතුපිට ඇලී ඇති තද අපද්‍රව්‍ය යාන්ත්‍රිකව ගලවා දමයි.
විවිධ ලෝහ වර්ග සඳහා පූර්වාරක්ෂාව
භාජනයේ ලෝහමය ස්වභාවය අනුව රසායනික ද්‍රව්‍ය තෝරා ගැනීම ඉතා වැදගත් වේ. වැරදි භාවිතය නිසා භාජන සදහටම විනාශ විය හැක.
- මල නොබැඳෙන වානේ (Stainless Steel): මෙම මතුපිට සඳහා බේකින් සෝඩා සහ විනාකිරි යන දෙකම ආරක්ෂිතව භාවිත කළ හැක.
- ඇලුමිනියම් (Aluminum): ඇලුමිනියම් යනු ක්‍රියාකාරී ලෝහයකි. බේකින් සෝඩා වැනි ප්‍රබල භෂ්ම ඇලුමිනියම් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර මතුපිට අඳුරු කිරීමට හෝ සිදුරු ඇති කිරීමට (corrosion) හේතු විය හැක. එබැවින් ඇලුමිනියම් භාජන සඳහා බේකින් සෝඩා දිගු වේලාවක් තැබීමෙන් වළකින්න.
- එනමල් (Enamel): එනමල් මතුපිට සීරීම්වලට ලක්විය හැකි බැවින් බේකින් සෝඩා කුඩු කෙලින්ම අතුල්ලන්නේ නැතිව, දියකර භාවිත කළ යුතුය.
