නිවසේ කාබන් මොනොක්සයිඩ් සහ ගෑස් අනාවරක සහ දෛනික ආරක්ෂක නීති

නිවසේ ඇතිවන කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO) සහ දැවෙනසුලු වායු කාන්දුවීම් මිනිස් ඇසට නොපෙනෙන සහ ආඝ්‍රාණය කළ නොහැකි බැවින්, ඒවා හඳුනාගත හැක්කේ උසස් සංවේදක තාක්ෂණය සහ භෞතික විද්‍යාත්මක නියමයන් මත පදනම් වූ අනාවරක භාවිතයෙන් පමණි. මෙම අනතුරුදායක වායූන්ගේ හැසිරීම් රටාව සහ අනාවරකවල ක්‍රියාකාරීත්වය වටහා ගැනීම නිවසේ ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීමේ මූලික පියවර වේ.

වායූන්ගේ ඝනත්වය සහ වාතයේ හැසිරීම් රටාව

විවිධ වායූන් වාතය සමඟ මිශ්‍ර වන ආකාරය තීරණය වන්නේ ඒවායේ මවුලික ස්කන්ධය (molar mass) සහ ඝනත්වය අනුවය. කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුවේ මවුලික ස්කන්ධය මවුලයට ග්‍රෑම් 28ක් වන අතර සාමාන්‍ය වාතයේ සාමාන්‍ය මවුලික ස්කන්ධය මවුලයට ග්‍රෑම් 29ක් පමණ වේ. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුව සාමාන්‍ය වාතයට වඩා ඉතා සුළු වශයෙන් සැහැල්ලු බවයි. එම නිසා, එය කාමරය පුරා ඒකාකාරව පැතිරෙන අතර උණුසුම් වායු ධාරා සමඟ ඉහළට ගමන් කිරීමේ ප්‍රවණතාවක් පවතී.

අනෙක් අතට, ගෘහස්ථව භාවිතා වන ස්වාභාවික වායු (ප්‍රධාන වශයෙන් මෙතේන් - මවුලික ස්කන්ධය ග්‍රෑම් 16/මවුල) වාතයට වඩා බෙහෙවින් සැහැල්ලු බැවින් ඒවා කාමරයේ සිවිලිම දෙසට වේගයෙන් ඉහළ යයි. නමුත් ද්‍රව පෙට්‍රෝලියම් වායුව (LPG - ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රොපේන් සහ බියුටේන්) වාතයට වඩා බරින් වැඩි නිසා කාන්දුවීමකදී ඒවා පොළොව මට්ටමේ සහ පහත් ස්ථානවල එකතු වේ. මෙම භෞතික විද්‍යාත්මක ලක්ෂණ අනාවරක නිවැරදි ස්ථානයක සවි කිරීම සඳහා සෘජුවම බලපානු ලබයි.

අනාවරක සංවේදකවල රසායනික හා භෞතික ක්‍රියාකාරීත්වය

විවිධ අනාවරක මඟින් වායු හඳුනාගැනීම සඳහා සුවිශේෂී රසායනික සහ විද්‍යුත් රසායනික ක්‍රියාවලීන් භාවිතා කරයි:

• විද්‍යුත් රසායනික සංවේදක (Electrochemical Sensors): කාබන් මොනොක්සයිඩ් අනාවරකවල බහුලවම භාවිතා වන්නේ මෙම තාක්ෂණයයි. මෙහිදී CO වායුව සංවේදකය තුළ ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝඩයක් මත ඔක්සිකරණය වේ. මෙම රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව මඟින් නිපදවන විද්‍යුත් ධාරාව වාතයේ ඇති CO සාන්ද්‍රණයට සෘජුවම සමානුපාතික වේ. නිශ්චිත සීමාවකට වඩා විද්‍යුත් ධාරාව වැඩි වූ විට අනතුරු ඇඟවීමේ ශබ්දය නිකුත් වේ.
• උත්ප්‍රේරක සංවේදක (Catalytic Bead Sensors): දැවෙනසුලු වායූන් හඳුනාගැනීමට මේවා භාවිතා කරයි. වායු කාන්දුවක් සිදුවූ විට, සංවේදකය තුළ ඇති රත් වූ උත්ප්‍රේරක පබළුවක් මත වායුව ඔක්සිකරණය වේ. මෙමඟින් පබළුවේ උෂ්ණත්වය සහ එහි ප්‍රතිරෝධය (electrical resistance) වෙනස් වන අතර, එම වෙනස මඟින් වායු සාන්ද්‍රණය මනිනු ලැබේ.

අනාවරක නිවැරදිව ස්ථානගත කිරීමේ තාක්ෂණික නීති

භෞතික විද්‍යාත්මක නියමයන්ට අනුව අනාවරක ස්ථානගත කිරීම ඒවායේ උපරිම කාර්යක්ෂමතාව සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වේ. වැරදි ස්ථානගත කිරීම් මඟින් අසත්‍ය අනතුරු ඇඟවීම් (false alarms) හෝ අනතුරක් හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් වීම් සිදුවිය හැකිය.

කාබන් මොනොක්සයිඩ් අනාවරක සවිකිරීම

CO වායුව වාතය සමඟ ඒකාකාරව මිශ්‍ර වන බැවින්, මෙම අනාවරක බිත්තියේ සිරස් අතට ඇස් මට්ටමේ හෝ සිවිලිමේ සිට සෙන්ටිමීටර 15-30ක් පමණ පහළින් සවි කළ යුතුය. නිදන කාමර අසල සහ දහන උපකරණ (උදාහරණයක් ලෙස ලිප් හෝ බොයිලේරු) ඇති ස්ථානවල සිට අවම වශයෙන් මීටර් 1-3ක් දුරින් මේවා ස්ථානගත කළ යුතුය. වායු ප්‍රවාහය සෘජුවම අවහිර වන කොන් වල හෝ ජනේල අසල සවි කිරීමෙන් වැළකිය යුතුය.

දැවෙනසුලු වායු අනාවරක සවිකිරීම

භාවිතා වන වායු වර්ගය අනුව ස්ථානය වෙනස් වේ. ස්වාභාවික වායු (මෙතේන්) භාවිතා කරන්නේ නම්, අනාවරකය සිවිලිමේ සිට සෙන්ටිමීටර 30ක් ඇතුළත සවි කළ යුතුය. ද්‍රව පෙට්‍රෝලියම් වායුව (LPG) භාවිතා කරන්නේ නම්, අනාවරකය පොළොව මට්ටමේ සිට සෙන්ටිමීටර 30ක් ඇතුළත ස්ථානගත කළ යුතුය.

දහන ක්‍රියාවලියේ රසායන විද්‍යාව සහ අපූර්ණ දහනය

කාබන් අඩංගු ඉන්ධන (දැව, ගෑස්, ගල් අඟුරු හෝ තෙල්) සම්පූර්ණයෙන් දහනය වීමට ප්‍රමාණවත් ඔක්සිජන් වායුව (O2) අවශ්‍ය වේ. ප්‍රමාණවත් ඔක්සිජන් ඇති විට කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (CO2) සහ ජල වාෂ්ප නිපදවනු ලැබේ. කෙසේ වෙතත්, සීමිත වාතාශ්‍රය ඇති සංවෘත අවකාශයක ඔක්සිජන් මට්ටම අඩු වූ විට අපූර්ණ දහනය (incomplete combustion) සිදු වේ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අධික විෂ සහිත කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO) වායුව නිපදවනු ලබයි. මිනිස් සිරුරේ හීමොග්ලොබින් සමඟ ඔක්සිජන් වලට වඩා දෙසිය ගුණයකට වඩා වැඩි ආකර්ෂණ බලයකින් බැඳීමට CO වායුවට හැකි බැවින්, ඉතා සුළු සාන්ද්‍රණයක් පවා ශරීරයට අතිශය අහිතකර වේ. එබැවින්, දහන උපකරණ ක්‍රියාත්මක වන ස්ථානවල වාතාශ්‍රය නිසි ලෙස පවත්වා ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය දෛනික ආරක්ෂණ පියවරකි.

දෛනික නඩත්තුව සහ සංවේදක ආයු කාලය රැකගැනීම

අනාවරකවල විශ්වාසනීයත්වය පවත්වා ගැනීම සඳහා ක්‍රමානුකූල දෛනික සහ වාරික නඩත්තු කටයුතු සිදුකළ යුතුය. සංවේදක මත දූවිලි හා තෙතමනය බැඳීමෙන් ඒවායේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සිදුවීමේ හැකියාව අඩාල වේ. එම නිසා, මෘදු වියළි රෙදි කඩකින් හෝ වැකියුම් ක්ලීනරයක අඩු බලයක් සහිත බුරුසුවකින් අනාවරකයේ පිටත කුහර පිරිසිදු කිරීම මාසිකව කළ යුතුය.

සංවේදකවල ඇති රසායනික ද්‍රව්‍ය කාලයත් සමඟ ක්ෂය වන බැවින්, කාබන් මොනොක්සයිඩ් සහ ගෑස් අනාවරක සඳහා සාමාන්‍යයෙන් වසර 5ත් 10ත් අතර සීමිත ආයු කාලයක් පවතී. උපාංගයේ පිටුපස සඳහන් කර ඇති කල් ඉකුත්වීමේ දිනය නිතිපතා පරීක්ෂා කිරීම සහ නිෂ්පාදකයාගේ උපදෙස් පරිදි බැටරි ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.