ඡායාරූප යනු කාලයත් සමඟ මිල කළ නොහැකි මතකයන් සුරකින සුවිශේෂී මාධ්යයකි. කෙසේ වෙතත්, නුසුදුසු ඇලවුම් ද්රવ්ය සහ වැරදි ශිල්පීය ක්රමවේද භාවිතය නිසා මෙම ඡායාරූප කහ පැහැ වීමට, දිරාපත් වීමට හෝ ස්ථිරවම විනාශ වීමට ඉඩ ඇත. ඔබගේ ඡායාරූප පරම්පරා ගණනාවක් යනතුරු කිසිදු හානියකින් තොරව සුරක්ෂිතව තබා ගැනීම සඳහා රසායනික විද්යාව සහ නිවැරදි භෞතික ශිල්පීය ක්රම භාවිත කරමින් ඒවා ඇල්බමයක ක්රමානුකූලව ස්ථාපනය කරන්නේ කෙසේද යන්න මෙම ලිපියෙන් විද්යාත්මකව පැහැදිලි කෙරේ.
නිරෝගී සංරක්ෂණයක් සඳහා රසායන විද්යාව වටහා ගැනීම
ඡායාරූප ඇල්බමයක් සැකසීමේදී අප මුලින්ම අවධානය යොමු කළ යුත්තේ කඩදාසි සහ මැලියම්වල අඩංගು රසායනික සංයුතිය පිළිබඳවයි. සාමාන්ය ලී පල්ප්වලින් සාදන කඩදාසිවල "ලිග්නින්" (lignin) නමැති ස්වාභාවික කාබනික සංයෝගය අඩංගು වේ. කාලයත් සමඟ මෙම ලිග්නින් බිඳවැටී ආම්ලික සංයෝග නිපදවන අතර, එමඟින් ඡායාරූපවල රසායනික ස්ථරය (silver halide layer) විනාශ වී ඒවා කහ පැහැ වීමට හෝ වියැකී යාමට පටන් ගනී. එබැවින්, ඔබ තෝරා ගන්නා ඇල්බමයේ පිටු අනිවාර්යයෙන්ම "ඇසිඩ් රහිත" (acid-free) සහ "ලිග්නින් රහිත" (lignin-free) සහතික කළ කඩදාසිවලින් සකස් කර තිබිය යුතුය.
එමෙන්ම, ප්ලාස්ටික් ආවරණ හෝ සාක්කු සහිත ඇල්බම භාවිතා කරන්නේ නම්, එම ප්ලාස්ටික් පොලිවිවයිල් ක්ලෝරයිඩ් (PVC) වලින් තොර විය යුතුය. පීවීසී මඟින් කාලයත් සමඟ හානිකර ප්ලාස්ටිසයිසර් සහ වායූන් නිකුත් කරන අතර, ඒවා ඡායාරූපවල මතුපිට ඇති ජෙලටින් ස්ථරය සමඟ ප්රතික්රියා කර රූපය ස්ථිරවම බොඳ කර දමයි. ඒ වෙනුවට පොලිප්රොපිලීන් (polypropylene), පොලියෙස්ටර් (polyester) හෝ පොලිඑතිලීන් (polyethylene) වැනි රසායනිකව අක්රිය (chemically inert) ප්ලාස්ටික් වර්ග සහිත ඇල්බම තෝරා ගැනීමට වගබලා ගත යුතුය.
සුරක්ෂිත ඇලවුම් ද්රව්ය වර්ග සහ ඒවායේ ක්රියාකාරිත්වය
ඡායාරූප පිටුවල ඇලවීම සඳහා සාමාන්ය ගෘහස්ථ මැලියම්, දියර ගම් වර්ග හෝ සෙලෝටේප් (cellophane tape) කිසිසේත්ම භාවිතා නොකළ යුතුය. ඒවායේ අඩංගು ජල ප්රතිශතය ඉහළ බැවින් කඩදාසි රැලි ගැසීමට සහ ඇඹරීමට ලක්වන අතර, ඒවායේ අඩංගು අම්ල සහ රසායනික ද්රව්ය ඡායාරූපය පිටුපසින් කාන්දු වී මුද්රිත රූපය විනාශ කරයි. ඒ වෙනුවට පහත සඳහන් සංරක්ෂණ මට්ටමේ (archival grade) සුරක්ෂිත ක්රමවේද භාවිතා කළ හැකිය:
- ඡායාරූප කොන් (Photo Corners): මෙය ලේඛනාගාර සහ කෞතුකාගාරවල පවා භාවිතා වන වඩාත්ම ආරක්ෂිත ක්රමයයි. මෙහිදී කිසිදු ඇලවුම් ද්රව්යයක් කෙලින්ම ඡායාරූපයේ තැවරෙන්නේ නැත. ඡායාරූපයේ කොන් හතරට සවි කරන විශේෂිත කඩදාසි හෝ ප්ලාස්ටික් කොන් ඇල්බමයේ පිටුවට අලවනු ලැබේ. අවශ්ය ඕනෑම අවස්ථාවක ඡායාරූපයට කිසිදු හානියක් නොකර එය නැවත පිටතට ගැනීමට මෙමඟින් शक्यता ලැබේ.
- ද්විත්ව ඒක පාර්ශ්වීය සංරක්ෂණ ටේප් (Archival Double-Sided Tape): මෙහිදී අම්ල රහිත, පීඩනයට සංවේදී වියළි මැලියම් සහිත ටේප් වර්ග භාවිතා වේ. මේවා ඉතා සිහින් වන අතර ඡායාරූපය පිටුපසට සවි කර ඇල්බම පිටුවේ ඇලවිය හැකිය. මෙහිදී ඇලවුම් ද්රව්යය ඡායාරූප පටලය සමඟ ප්රතික්රියා නොකරන බවට සහතික කර ඇත.
- සංරක්ෂණ මැලියම් (Archival Mounting Adhesives): මේවා විශේෂයෙන්ම ඡායාරූප සඳහාම නිපදවන ලද උදාසීන pH අගයක් (neutral pH) සහිත, රසායනිකව ආරක්ෂිත මැලියම් වේ. මේවා භාවිත කිරීමේදී ඉතා තුනී ස්ථරයක් පමණක් යෙදීමට වගබලා ගත යුතුය.
ඡායාරූප ඇලවීමේ පියවරෙන් පියවර ක්රියාවලිය
ඇලවීමේ ක්රියාවලිය ආරම්භ කිරීමට පෙර ඔබේ සේවා ස්ථානය ඉතා පිරිසිදු සහ දූවිලිවලින් තොර ස්ථානයක් බවට පත් කර ගන්න. ඔබගේ දෑත් හොඳින් සෝදා වියළා ගන්නා අතරම, වඩාත්ම සුදුසු වන්නේ කපු අත්වැසුම් (cotton gloves) යුගලක් පැළඳීමයි. අපගේ ඇඟිලි තුඩුවල ස්වාභාවිකවම පවතින සෙබම් (sebum) තෙල්, දහඩිය සහ අම්ල වර්ග ඡායාරූප මතුපිට තැන්පත් වුවහොත්, ඒවා රසායනික ප්රතික්රියාවකට භාජනය වී කාලයත් සමඟ මැකී නොයන ස්ථිර ඇඟිලි සලකුණු පැල්ලම් බවට පත්වේ.
පළමුව, ඇල්බමයේ පිටුව මත ඡායාරූප තබන ආකාරය සැලසුම් කරන්න (layout). ඒ සඳහා පිටුව මත ඡායාරූප තබා නිවැරදි ස්ථාන තීරණය කර, මෘදු ග්රැෆයිට් පැන්සලකින් (soft graphite pencil) ඉතා සියුම් ලෙස ලකුණු සලකුණු කර ගන්න. කිසිවිටකත් සාමාන්ය පෑනක් හෝ මාකර් පෑනක් භාවිතා නොකරන්න, මන්ද ඒවායේ අඩංගු ද්රාවක සහ තීන්ත පිටු හරහා කාන්දු වී ඡායාරූපවල පිටුපස ස්ථරයට හානි කළ හැකි බැවිනි.
දෙවනුව, ඔබ තෝරාගත් ඇලවුම් ක්රමවේදය යොදන්න. ඡායාරූප කොන් භාවිතා කරන්නේ නම්, මුලින්ම කොන් හතර ඡායාරූපයේ කොන්වලට සවි කර, පසුව එය ඇල්බම පිටුවේ සලකුණු කළ ස්ථානය මත තබා මෘදු ලෙස තෙරපන්න. ද්විත්ව ටේප් භාවිතා කරන්නේ නම්, ඡායාරූපය පිටුපස කෙළවරවල්වලට පමණක් ටේප් කැබලි අලවන්න. මුළු පිටුපස මතුපිටම ඇලවීමෙන් වළකින්න. මන්දයත්, උෂ්ණත්ව සහ ආර්ද්රතා වෙනස්වීම් හමුවේ ඡායාරූපය සහ ඇල්බම පිටුව විවිධ වේගයන්ගෙන් ප්රසාරණය වීමට හෝ සංකෝචනය වීමට ඉඩ ඇති බැවිනි. මැද ප්රදේශය නිදහස්ව තැබීමෙන් මෙම භෞතික ආතතිය පාලනය වේ.
දීර්ඝකාලීන ආරක්ෂාව සඳහා පාරිසරික පාලනය
ඡායාරූප නිවැරදිව ඇලවීම පමණක් ප්රමාණවත් නොවේ; ඒවා ගබඩා කරන ස්ථානයද ඉතා වැදගත් වේ. සාපේක්ෂ ආර්ද්රතාවය (relative humidity) සියයට පනහට වඩා වැඩි ස්ථානවල දිලීර (mold) වර්ධනය විය හැකි අතර, එය ඡායාරූපවල ඇති ජෙලටින් ස්ථරය ආහාරයට ගනිමින් ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කරයි. එබැවින් පහත සඳහන් කරුණු කෙරෙහි නිරන්තර අවධානය යොමු කරන්න:
- උෂ්ණත්වය සහ ආර්ද්රතාවය: ඇල්බම නිතරම සිසිල් (සෙල්සියස් අංශක 18-20 අතර) සහ වියළි ස්ථානයක ගබඩා කරන්න. බිම් මහල (basement) හෝ වහලයට යටින් ඇති උඩුමහල් කාමර (attic) වැනි උෂ්ණත්වය සහ ආර්ද්රතාවය නිතර වෙනස් වන ස්ථාන ගබඩා කිරීම සඳහා කිසිසේත්ම නුසුදුසුය.
- සිරස් අතට තැබීම: ඇල්බම එක මත එක තිරස් අතට ගොඩගැසීමෙන් වළකින්න. අධික ගුරුත්වාකර්ෂණ පීඩනය නිසා ඡායාරූප එකිනෙක ඇලීමට හෝ තීන්ත මාරු වීමට ඉඩ ඇත. පොත් රාක්කයක පොත් තබන ආකාරයට ඇල්බම සිරස් අතට (vertically) ගබඩා කරන්න.
- ආලෝකයෙන් ආරක්ෂා කිරීම: සෘජු සූර්යාලෝකය හෝ පාරජම්බුල (UV) කිරණ මඟින් ඡායාරූපවල වර්ණක සහ ඩයි වර්ග වේගයෙන් ඔක්සිකරණය කර විකෘති කරයි. එබැවින් ඇල්බම නිතරම වසා තැබිය යුතු අතර අඳුරු කබඩ් එකක් තුළ ගබඩා කිරීම වඩාත් සුදුසුය.
මෙම විද්යාත්මක මූලධර්ම සහ නිවැරදි ඇලවුම් ශිල්පීය ක්රම අනුගමනය කිරීමෙන්, ඔබගේ වටිනා මතකයන් අඩංගු ඡායාරූප කිසිදු හානියකින් තොරව දශක ගණනාවක් පුරා සුරක්ෂිතව තබාගත හැකිය.
