ඇඳුම්වල සුදු පැහැය රැකගැනීම සඳහා සැර රසායනික ද්රව්ය භාවිත කිරීමෙන් රෙදි කෙඳි දුර්වල වී ඉක්මනින් දිරාපත් වීම හෝ කහ පැහැති ලප ඇතිවීම පොදු ගැටලුවකි. රෙදිපිළිවලට හානි නොකර, ඒවායේ දීප්තිමත් සුදු පැහැය නැවත ලබා ගැනීමට නම් ගෘහස්ථ රසායන විද්යාව සහ නිවැරදි සේදීමේ ක්රමවේද පිළිබඳව අවබෝධයක් තිබීම අත්යවශ්ය වේ.
ක්ලෝරින් බ්ලීච් මඟින් කෙඳිවලට සිදුවන හානිය සහ කහ පැහැවීමේ රසායනය
බොහෝ දෙනෙක් ඇඳුම් සුදු කිරීම සඳහා සෝඩියම් හයිපොක්ලෝරයිට් අඩංගු ක්ලෝරින් බ්ලීච් වර්ග භාවිත කිරීමට පුරුදුව සිටිති. ක්ලෝරින් යනු ඉතා ප්රබල ඔක්සිකාරකයක් වන අතර, එය ඇඳුම්වල ඇති පැල්ලම් පමණක් නොව රෙදි කෙඳිවල අඩංගු ස්වභාවික සෙලියුලෝස් බහුඅවයවික (cellulose polymers) ද බිඳ දමයි. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස රෙදි කෙඳි සිහින් වී, ශක්තිමත්භාවය අඩු වී ඉක්මනින් ඉරී යාමට පටන් ගනී.
කපු සහ ලිනන් වැනි ස්වභාවික කෙඳි සෑදී ඇත්තේ සෙලියුලෝස් නම් කාබනික බහුඅවයවයෙනි. සෝඩියම් හයිපොක්ලෝරයිට් අඩංගු ක්ලෝරින් බ්ලීච් මඟින් මෙම සෙලියුලෝස් දාමයන්හි ඇති ග්ලයිකොසිඩික් බන්ධන (glycosidic bonds) බිඳ දමනු ලබයි. මෙමඟින් රෙදිවල ව්යුහාත්මක ශක්තිය ක්රමයෙන් පිරිහී යයි. සෝඩියම් හයිපොක්ලෝරයිට්වල ඇති ඉහළ ක්ෂාරීයතාව (pH අගය 11-13 පමණ) සේදීමේ ක්රියාවලියේදී කෙඳි ඉදිමීමට ලක් කරන අතර, එමඟින් ඒවා යාන්ත්රික ඝර්ෂණයට ගොදුරු වීමේ ප්රවණතාව වැඩි වේ. එසේම, ශරීරයෙන් පිටවන දහඩිය සහ සේබම්වල ප්රෝටීන් අඩංගු වේ. ක්ලෝරින් මෙම ප්රෝටීන සමඟ රසායනිකව ප්රතික්රියා කරන විට, දිය නොවන කහ පැහැති ක්ලෝරමයින් නම් සංයෝග සාදයි. මෙය කිහිලි ප්රදේශවල සහ කරපටිවල ස්ථිර කහ පැල්ලම් ඇතිවීමට ප්රධානතම හේතුවයි. එම නිසා, සියුම් සහ ස්වභාවික රෙදිපිළි සඳහා ක්ලෝරින් බ්ලීච් භාවිතයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වැළකී සිටිය යුතුය.
ඔක්සිජන් බ්ලීච්වල ආරක්ෂිත විද්යාව සහ ක්රියාකාරිත්වය
සුදු ඇඳුම් සුරක්ෂිතව තබා ගැනීම සඳහා වඩාත්ම සාර්ථක සහ විද්යාත්මක විකල්පය වන්නේ ඔක්සිජන් බ්ලීච් හෙවත් සෝඩියම් පර්කාබනේට් (sodium percarbonate) ය. සෝඩියම් පර්කාබනේට් ජලයේ දිය වූ විට එය සෝඩියම් කාබනේට් සහ හයිඩ්රජන් පෙරොක්සයිඩ් (hydrogen peroxide) බවට පත් වේ. මෙම රසායනික ක්රියාවලිය සිදුවන්නේ පහත පරිදිය:
- ක්රියාකාරී ඔක්සිජන් මුදාහැරීම: සෝඩියම් පර්කාබනේට් මඟින් මුදාහරින හයිඩ්රජන් පෙරොක්සයිඩ් ජලය සමඟ ප්රතික්රියා කර ක්රියාකාරී ඔක්සිජන් පරමාණු නිපදවයි.
- වර්ණදේහ බිඳදැමීම: මෙම ඔක්සිජන් පරමාණු පැල්ලම් ඇති කරන අණුවල ඇති වර්ණදේහ (chromophores) සමඟ බන්ධනය වී ඒවායේ රසායනික ව්යුහය වෙනස් කරයි. එමඟින් පැල්ලම්වල වර්ණය නැති වී යන අතර රෙදි කෙඳිවලට කිසිදු හානියක් සිදු නොවේ. මෙය තේ, කෝපි හෝ වයින් වැනි කාබනික පැල්ලම් ඉවත් කිරීමට ඉතාමත් සුදුසු වේ.
- උෂ්ණත්වයේ බලපෑම: මෙම ක්රියාවලිය වඩාත් කාර්යක්ෂමව සිදුවීම සඳහා සෙල්සියස් අංශක 40 ත් 60 ත් අතර උණුසුම් ජලය භාවිත කිරීම සුදුසුය. උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම රසායනික ප්රතික්රියාවේ වේගය වැඩි කරමින් ඔක්සිජන් මුදාහැරීම වේගවත් කරයි.
ඛනිජ තැන්පතු සහ ක්ෂාරීය ඉතිරිවීම් ඉවත් කිරීමට කාබනික අම්ල භාවිතය
ඇඳුම් නැවත නැවත සේදීමේදී ජලයේ ඇති කැල්සියම් සහ මැග්නීසියම් වැනි ඛනිජ ලවණ සේදුම්කාරක (detergents) සමඟ එකතු වී රෙදි කෙඳි මත අළු පැහැති තැන්පතු සාදයි. මෙමඟින් ඇඳුම්වල පැහැය අඳුරු වන අතර ඒවා රළු බවට පත් වේ. එසේම, සේදුම්කාරකවල ඇති ක්ෂාරීය ස්වභාවය රෙදිපිළි මත ඉතිරි වීමෙන් ද කෙඳිවලට හානි පැමිණේ.
මෙම ගැටලුව විසඳීම සඳහා සේදීමේ අවසාන පියවරේදී (rinse cycle) සිට්රික් අම්ලය (citric acid) හෝ තනුක කළ ඇසිටික් අම්ලය (සුදු විනාකිරි) භාවිත කළ හැකිය. අම්ල මඟින් ක්ෂාරීය සේදුම්කාරක ඉතිරිවීම් උදාසීන කරන අතර (pH adjustment), රෙදි කෙඳිවල බැඳී ඇති ඛනිජ තැන්පතු දිය කර හරියි. මෙය රෙදි මෘදුකාරක (fabric softeners) සඳහා කෘතිම රසායනික ද්රව්යවලින් තොර ඉතා ආරක්ෂිත සහ පරිසර හිතකාමී විකල්පයකි.
පියවරෙන් පියවර සුදු කිරීමේ ක්රමවේදය
ඔබේ සුදු ඇඳුම්වල දීප්තිය උපරිමව රැකගැනීම සඳහා පහත සඳහන් ක්රියා පටිපාටිය අනුගමනය කරන්න:
- පූර්ව පොඟවා ගැනීම (Pre-soaking): ඇල්මැරුණු හෝ මඳක් උණුසුම් ජලයට සෝඩියම් පර්කාබනේට් මේස හැඳි 1-2ක් එකතු කර හොඳින් දිය කරන්න. ඇඳුම් අවම වශයෙන් පැය 1-2ක් පමණ එහි පොඟවා තබන්න.
- සේදීම (Washing): සාමාන්ය සේදුම්කාරක ප්රමාණයට වඩා අඩුවෙන් භාවිත කර, කෙඳිවලට හානි නොවන පරිදි මෘදු සේදීමේ වටයක් (gentle cycle) තෝරාගන්න.
- අම්ල සේදීම (Acidic Rinse): රෙදි සෝදන යන්ත්රයේ මෘදුකාරක යොදන කොටසට සිට්රික් අම්ල ද්රාවණයක් (ජලය ලීටරයකට සිට්රික් අම්ලය ග්රෑම් 10ක් පමණ) එක් කරන්න.
- වියළීම (Drying): සෝදාගත් ඇඳුම් ස්වභාවික සූර්යාලෝකය ඇති ස්ථානයක වියළා ගන්න. සූර්යාලෝකයේ ඇති පාරජම්බුල කිරණ (UV rays) මඟින් ස්වභාවික බ්ලීචිං ක්රියාවලියක් සිදුවන නමුත්, අධික ලෙස වේලීමෙන් රෙදි කෙඳි වියළි වී රළු විය හැකි බැවින් නියමිත වේලාවට ඇඳුම් ඉවත් කරගන්න.
