පිඟන් සෝදන යන්ත්‍රයක ඇති ඉහළ උෂ්ණත්ව විෂබීජහරණ ක්‍රියාවලිය (Sanitizing Cycle) යනු සරලව පිඟන් සේදීමකට වඩා එහා ගිය, භෞතික හා රසායනික ක්‍රියාවලීන් සමුදායක් මත පදනම් වූ ගැඹුරු පිරිසිදු කිරීමේ පද්ධතියකි. සාමාන්‍ය පවුලක දෛනික සේදීම් කටයුතු සඳහා මූලික සේදීමේ ක්‍රම ප්‍රමාණවත් වුවද, ඇතැම් අවස්ථාවලදී ව්යාධිජනක බැක්ටීරියා සහ ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කිරීම සඳහා මෙම සුවිශේෂී තාප පතිකාරකය අත්‍යවශ්‍ය වේ.
උෂ්ණත්වය සහ ක්ෂුද්‍ර ජීවී විනාශය පිටුපස ඇති විද්‍යාව
පිඟන් සෝදන යන්ත්‍රයක විෂබීජහරණ ක්‍රියාවලිය සාමාන්‍යයෙන් සෙල්සියස් අංශක 70 (Fahrenheit 158) හෝ ඊට වැඩි උෂ්ණත්වයකින් යුත් ජල ප්‍රවාහයක් අවම වශයෙන් විනාඩි 10ක් හෝ ඊට වැඩි කාලයක් පවත්වා ගනී. මෙහිදී සිදුවන ප්‍රධානතම ජෛව රසායනික ක්‍රියාවලිය වන්නේ ප්‍රෝටීන වියෝජනයයි (Protein Denaturation). බැක්ටීරියා, වෛරස් සහ දිලීර වල සෛල පටල මෙන්ම ඒවායේ ක්‍රියාකාරිත්වයට දායක වන එන්සයිම සෑදී ඇත්තේ සංකීර්ණ ප්‍රෝටීන දාම වලිනි. උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 60 සීමාව පසු කරන විට, මෙම ප්‍රෝටීන වල ත්‍රිමාණ ව්‍යුහය බිඳ වැටීමට පටන් ගනී.
මෙම තාපය හමුවේ ක්ෂුද්‍ර ජීවීන්ට තවදුරටත් ජීවත් වීමට හෝ ප්‍රජනනය කිරීමට නොහැකි වන සේ ඒවායේ සෛලීය පටල සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වේ. පිඟන් සෝදන දියර වල අඩංගු රසායනික සර්ෆැක්ටන්ට් (surfactants) සහ එන්සයිම සමඟ මෙම ඉහළ උෂ්ණත්වය ඒකාබද්ධ වූ විට, තෙල්, ප්‍රෝටීන සහ පිෂ්ඨය වැනි මුරණ්ඩු අපද්‍රව්‍ය දියකර හැරීමේ වේගය සහ කාර්යක්ෂමතාවය දශ ගුණයකින් වැඩි වේ.
මෙම විශේෂිත ක්‍රියාවලිය භාවිත කළ යුත්තේ කවදාද?
නිරන්තරයෙන් මෙම ඉහළ තාප චක්‍රය භාවිත කිරීම අනවශ්‍ය ලෙස විදුලිය සහ ජලය වැය වීමට හේතු විය හැක. එබැවින්, පහත දැක්වෙන විශේෂිත අවස්ථාවලදී පමණක් විෂබීජහරණ ක්‍රියාවලිය සක්‍රීය කිරීම වඩාත් ප්‍රායෝගික වේ:
- කුඩා දරුවන්ගේ උපකරණ පිරිසිදු කිරීමේදී: අලුත උපන් බිළිඳුන්ගේ සහ කුඩා ළමුන්ගේ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය සම්පූර්ණයෙන් වර්ධනය වී නොමැත. එබැවින් කිරි බෝතල්, කිරි දොවන උපකරණ (breast pumps) සහ ළදරු සෙල්ලම් බඩු වැනි දෑ සේදීමේදී මෙම ක්‍රියාවලිය අත්‍යවශ්‍ය වේ.
- අමු මස් සහ මාළු කැපුම් උපකරණ: අමු කුකුළු මස්, රතු මස් හෝ මුහුදු ආහාර කැපීම සඳහා භාවිත කළ ප්ලාස්ටික් කැපුම් ලෑලි (cutting boards) සහ පිහි මත සැල්මොනෙල්ලා (Salmonella), කැම්පිලොබැක්ටර් (Campylobacter) සහ ඊ-කෝලි (E. coli) වැනි භයානක ව්‍යාධිජනකයන් රැඳී තිබීමට ඇති ඉඩකඩ වැඩිය. මෙම ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් සාමාන්‍ය උෂ්ණත්වයකදී සේදීමෙන් පමණක් සම්පූර්ණයෙන් ඉවත් නොවේ.
- නිවසේ බෝවන රෝග පැතිර යන විට: පවුලේ සාමාජිකයෙකුට ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා, පාචනය, හෝ වෙනත් වෛරස් උණක් වැළඳී ඇති විට, ඔවුන් භාවිත කළ පිඟන්, කෝප්ප සහ හැඳි ගෑරුප්පු විෂබීජහරණය කිරීමෙන් නිවසේ අනෙකුත් සාමාජිකයන්ට රෝගය බෝවීම වැළැක්විය හැකිය.
විෂබීජහරණ චක්‍රයට ඇතුළත් නොකළ යුතු සංවේදී ද්‍රව්‍ය
ඉහළ තාපය සහ දැඩි ජල පීඩනය සියලුම ගෘහස්ත ද්‍රව්‍ය සඳහා hිතකර නොවේ. ද්‍රව්‍යමය විද්‍යාවට (materials science) අනුව, විවිධ ද්‍රව්‍ය තාපය හමුවේ ප්‍රසාරණය වන සහ ව්‍යුහාත්මකව වෙනස් වන ආකාරය වෙනස් වේ. එම නිසා පහත සඳහන් ද්‍රව්‍ය මෙම චක්‍රයට ඇතුළත් කිරීමෙන් වැළකිය යුතුය:
1. ස්වභාවික ලී උපකරණ (Wooden Utensils)
ලී යනු සෙලියුලෝස් තන්තු වලින් සැදුම්ලත් සිදුරු සහිත ස්වභාවික ද්‍රව්‍යයකි. සෙල්සියස් අංශක 70 ට වඩා වැඩි උණුසුම් ජලයට නිරාවරණය වූ විට, ලී තන්තු අධික ලෙස ජලය අවශෝෂණය කර ප්‍රසාරණය වේ. පසුව වියළීමේ චක්‍රයේදී සිදුවන වේගවත් තාප නිරාවරණය නිසා මෙම ජලය වාෂ්ප වී ලී තන්තු හැකිලීමට ලක් වේ. මෙම අසමාන ප්‍රසාරණය සහ හැකිලීම නිසා ලී හැඳි, ලී කැපුම් ලෑලි සහ පිහි මිටවල් පැලී යාම, ඇඹරීම සහ ඒවායේ අභ්‍යන්තර ව්‍යුහය දුර්වල වීම සිදු වේ. තවද, ලී වල අඩංගු ස්වභාවික ආරක්ෂිත තෙල් වර්ග සේදී යාම නිසා ඒවා ඉතා ඉක්මනින් දිරාපත් වේ.
2. තාපයට සංවේදී ප්ලාස්ටික් වර්ග (Non-heat-resistant Plastics)
ප්ලාස්ටික් නිෂ්පාදනය සඳහා විවිධ පොලිමර් වර්ග භාවිතා වේ. අඩු ඝනත්ව පොලිතීන් (LDPE) සහ පොලිස්ටයිරින් (Polystyrene) වැනි ද්‍රව්‍යවල ද්‍රවාංකය හෝ තාප විකෘතිතා උෂ්ණත්වය (heat deflection temperature) ඉතා පහත් අගයක් ගනී. මෙම ප්ලාස්ටික් වර්ග ඉහළ උෂ්ණත්වයට නිරාවරණය වූ විට හැඩය වෙනස් වීම (warping), ඇඹරීම හෝ දියවීම සිදුවිය හැක. එපමණක් නොව, අධික තාපය නිසා ප්ලාස්ටික් වල අඩංගු බිස්ෆෙනෝල්-ඒ (BPA) හෝ තැලේට්ස් (phthalates) වැනි අන්තරායකර රසායනික ද්‍රව්‍ය මුදා හැරීම සිදුවිය හැක. පිඟන් සෝදන යන්ත්‍රයේ විෂබීජහරණය සඳහා සුදුසු වන්නේ "Dishwasher Safe" සහ ඉහළ තාප ප්‍රතිරෝධයක් සහිත පොලිප්‍රොපිලීන් (PP - Polypropylene) වැනි ප්ලාස්ටික් පමණි.
3. සියුම් පළಿඟු සහ වීදුරු උපකරණ (Crystal and Fine Glassware)
සියුම් පළිඟු (Lead Crystal) වල සාමාන්‍ය වීදුරු වලට වඩා වැඩි ප්‍රතිශතයකින් ඊයම් ඔක්සයිඩ් අඩංගු වන අතර, ඒවා තාප වෙනස්වීම් වලට අතිශයින් සංවේදී වේ. ක්ෂණික උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම් නිසා ඇතිවන තාප කම්පනය (thermal shock) හේතුවෙන් මෙම වටිනා වීදුරු භාණ්ඩ පිපිරීමට හෝ සීරීම් වලට ලක්විය හැක. එසේම, දිගුකාලීනව අධික තාපයට සහ ක්ෂාරීය සේදුම් කාරක වලට නිරාවරණය වීමෙන් වීදුරු මතුපිට ඇති සිලිකා ස්ථරය ඛාදනය වී, එහි ඇති දීප්තිමත් බව නැති වී ස්ථිර මීදුම් සහිත ස්වභාවයක් (glass corrosion) ඇති වේ.
4. තඹ, පිත්තල සහ ඇලුමිනියම් භාජන (Copper, Brass, and Aluminium)
ඇලුමිනියම් යනු ක්‍රියාකාරී ලෝහයකි. පිඟන් සෝදන යන්ත්‍රවල භාවිතා කරන ක්ෂාරීය රසායනික ද්‍රව්‍ය සහ ඉහළ උෂ්ණත්වය ඒකාබද්ධ වූ විට, ඇලුමිනියම් මතුපිට වේගයෙන් ඔක්සිකරණය වේ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇලුමිනියම් භාජන වල දීප්තිය නැති වී අළු හෝ කළු පැහැති අඳුරු ස්ථරයක් සාදයි. තඹ සහ පිත්තල භාජන වල ඇති ස්වභාවික ඔක්සයිඩ් ස්ථරය ද මෙමඟින් විනාශ වන අතර, ඒවායේ පැහැය අඳුරු වී මතුපිට දුර්වර්ණ වේ.
නිවැරදිව පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රියා පටිපාටිය
විෂබීජහරණ ක්‍රියාවලිය සාර්ථක වීමට නම් පිඟන් සෝදන යන්ත්‍රය තුළ භාජන නිවැරදිව සැකසිය යුතුය. උපකරණ එකිනෙක මත සමපාත නොවන සේ තැබීමෙන් ජල ප්‍රවාහයට සහ තාපයට සෑම මතුපිටක් කරාම බාධාවකින් තොරව ගමන් කිරීමට අවස්ථාව සැලසේ. පිඟන් කෝප්ප සහ භාජන වල විවෘත පැත්ත පහළට මුහුණ ලා ඇති බව තහවුරු කර ගන්න. චක්‍රය අවසන් වූ පසු, උණුසුම් වාෂ්ප පිටවීමට ඉඩ සලසමින් යන්ත්‍රයේ දොර මදක් විවෘත කර තැබීමෙන් භාජන ඉක්මනින් වියළා ගත හැකි අතර නැවත බැක්ටීරියා වර්ධනය වීම වළක්වා ගත හැක.
