කාබන් මොනොක්සයිඩ් (CO) යනු මිනිස් ඉන්ද්‍රියයන්ට හඳුනාගත නොහැකි, නිහඬව ජීවිත අනතුරේ හෙළන විෂ වායුවකි. නිවසක ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම සඳහා නිසි ප්‍රමිතියෙන් සහ සහතික කිරීම්වලින් යුත් කාබන් මොනොක්සයිඩ් අනාවරකයක් (Carbon Monoxide Detector) තෝරා ගැනීම අතිශයින්ම වැදගත් වේ.
කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුවේ රසායනික ස්වභාවය සහ එහි ඇති අවදානම
කාබන් අඩංගු ඉන්ධන (දැව, ගෑස්, ගල් අඟුරු හෝ තෙල්) අසම්පූර්ණ ලෙස දහනය වීමෙන් කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුව නිපදවනු ලබයි. මෙම වායුව රසායනිකව අතිශය භයානක වන්නේ එය රුධිරයේ ඇති හීමොග්ලොබින් සමඟ ඔක්සිජන්වලට වඩා දෙසිය ගුණයකට වඩා වේගයෙන් බන්ධනය වන බැවිනි. මෙය රුධිරය හරහා ශරීරයේ වැදගත් අවයවවලට ඔක්සිජන් සැපයීම අඩාල කරයි. එබැවින්, වාතයේ ඇති ඉතා කුඩා කාබන් මොනොක්සයිඩ් ප්‍රමාණයක් පවා ක්ෂණිකව හඳුනාගත හැකි සංවේදකයක් නිවසක තිබීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුව වර්ණයක්, රසයක් හෝ සුවඳක් නොමැති බැවින් මිනිස් සිරුරට එය ස්වභාවිකව හඳුනාගත නොහැක. මේ නිසා නිවස තුළ විශ්වාසදායක අනාවරකයක් තිබීම අත්‍යවශ්‍ය ජීවිතාරක්ෂක පියවරකි.
EN 50291 ප්‍රමිතිය: ගුණාත්මකභාවයේ සහතිකය
විශ්වාසදායක කාබන් මොනොක්සයිඩ් අනාවරකයක් හඳුනා ගැනීමේ ප්‍රධානතම ක්‍රමය වන්නේ එහි සඳහන් කර ඇති තාක්ෂණික ප්‍රමිතීන් පරීක්ෂා කිරීමයි. යුරෝපීය සංගමය සහ ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් පිළිගත් ප්‍රධානතම ප්‍රමිතිය වන්නේ EN 50291 ප්‍රමිතියයි. මෙහි කොටස් දෙකක් අඩංගු වේ:
- EN 50291-1: සාමාන්‍ය නේවාසික ගොඩනැගිලි සහ නිවාස සඳහා භාවිත වන උපකරණ සඳහා මෙම ප්‍රමිතිය අදාළ වේ.
- EN 50291-2: කැරවන්, බෝට්ටු සහ තාවකාලික නවාතැන් වැනි සෙලවිය හැකි පරිසරයන් සඳහා වන උපකරණවලට මෙම ප්‍රමිතිය අදාළ වේ. මෙම පරිසරයන්හි ඇතිවන කම්පන සහ උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම්වලට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව මෙමඟින් සහතික කෙරේ.
මෙම ප්‍රමිතියෙන් සහතික කරන ලද උපකරණ මඟින් විවිධ කාබන් මොනොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණයන්හිදී (ppm - parts per million) නිවැරදිව ක්‍රියාත්මක වන බව සහතික කෙරේ. උදාහරණයක් ලෙස, 50 ppm සාන්ද්‍රණයකදී විනාඩි 60-90 අතර කාලයකදීත්, 300 ppm වැනි ඉහළ සාන්ද්‍රණයකදී තත්පර කිහිපයක් ඇතුළතත් අනතුරු ඇඟවීමේ ශබ්දය නිකුත් කිරීමට මෙම ප්‍රමිතියට අනුව උපකරණය සමත් විය යුතුය. මෙමඟින් අනවශ්‍ය පරිදි ව්‍යාජ අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කිරීම වළක්වන අතර සැබෑ අනතුරකදී ක්ෂණික ප්‍රතිචාරයක් ලබා දේ.
විද්‍යුත් රසායනික සංවේදකය (Electrochemical Sensor) ක්‍රියා කරන්නේ කෙසේද?
උසස් තත්ත්වයේ සහතික ලත් අනාවරකවල ක්‍රියාකාරීත්වය පදනම් වී ඇත්තේ විද්‍යුත් රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් මතය. මෙම උපකරණය තුළ රසායනික ද්‍රාවණයක් (electrolyte) සහ ඉලෙක්ට්‍රෝඩ අඩංගු වේ. කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුව සංවේදකය තුළට ඇතුළු වූ විට, එය ප්ලැටිනම් වැනි උත්ප්‍රේරකයක් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර රසායනික ඔක්සිකරණ ක්‍රියාවලියක් සිදු කරයි. මෙම ක්‍රියාවලියේදී නිපදවෙන විද්‍යුත් ධාරාවේ ප්‍රමාණය වාතයේ ඇති කාබන් මොනොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණයට ඍජුවම සමානුපාතික වේ. උපකරණයේ ඇති ක්ෂුද්‍ර පාලකය (microcontroller) මෙම විද්‍යුත් සංඥාව විශ්ලේෂණය කර අනතුරු ඇඟවීමේ සංඥාව ක්‍රියාත්මක කරයි. ලාභදායී, සහතික නොකළ උපකරණවල බොහෝ විට අස්ථාවර අර්ධ සන්නායක සංවේදක භාවිත වන අතර ඒවා උෂ්ණත්වය සහ ආර්ද්‍රතාවය වෙනස් වීම් නිසා වැරදි අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් කිරීමට ඉඩ ඇත. විද්‍යුත් රසායනික සංවේදක මඟින් ඉතා නිවැරදි මිනුම් ලබා දෙන අතර දිගුකාලීන ස්ථාවරත්වයක් පවත්වා ගනී.
භෞතික ලක්ෂණ සහ සත්‍යාපනය
නිවැරදි අනාවරකයක් තෝරා ගැනීමේදී උපකරණයේ බාහිරින් දැකිය හැකි කරුණු කිහිපයක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ යුතුය:
- CE සලකුණ සහ ප්‍රමිති කේතය: නිෂ්පාදනය යුරෝපීය ආරක්ෂණ ප්‍රමිතීන්ට අනුකූල බව CE සලකුණෙන් දැක්වේ. නමුත් CE සලකුණ පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවන අතර ඒ අසල EN 50291 කේතයද පැහැදිලිව සඳහන් වී තිබිය යුතුය.
- කල් ඉකුත්වීමේ දිනය: විද්‍යුත් රසායනික සංවේදකවල අඩංගු රසායනික ද්‍රව්‍ය කාලයත් සමඟ ක්‍රමයෙන් ක්ෂය වේ. සාමාන්‍යයෙන් මෙම සංවේදකවල ආයු කාලය වසර 5 සිට 10 දක්වා වේ. සහතික කළ උපකරණවල නිෂ්පාදිත දිනය සහ කල් ඉකුත්වන දිනය බාහිර ආවරණයේ හෝ පසුපස පැහැදිලිව මුද්‍රණය කර ඇත.
- පරීක්ෂණ බොත්තම (Test Button): උපකරණයේ විද්‍යුත් පද්ධතිය සහ බැටරිය නිසි පරිදි ක්‍රියා කරන්නේදැයි පරීක්ෂා කිරීමට මෙම බොත්තම උපකාරී වේ.
- තත්ත්ව සහතික ලේබල්: ස්වාධීන පරීක්ෂණ ආයතන (BSI Kitemark, TÜV හෝ VdS වැනි) විසින් නිකුත් කරන ලද ගුණාත්මක සහතික ලකුණු තිබීම උපකරණයේ විශ්වාසදායක බව තවදුරටත් තහවුරු කරයි.
නිවැරදිව ස්ථානගත කිරීම සහ නඩත්තුව පිළිබඳ භෞතික විද්‍යාව
කාබන් මොනොක්සයිඩ් වායුවේ ඝනත්වය සාමාන්‍ය වාතයේ ඝනත්වයට වඩා තරමක් අඩුය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ උණුසුම් වාතය සමඟ මිශ්‍ර වූ විට එය ඉහළට ගමන් කරන අතර කාමරය පුරා ඒකාකාරව ව්‍යාප්ත වන බවයි. එබැවින් අනාවරකය සවි කළ යුත්තේ නිවැරදි උසකිනි. සාමාන්‍යයෙන් බිත්තියේ සවිකරන විට එය සිවිලිමෙන් සෙන්ටිමීටර 15-30 ක් පහළින් සහ දොර ජනෙල්වලින් මෙන්ම ගෑස් ලිප් වැනි දහන උපකරණවලින් අවම වශයෙන් මීටර් 1-3 ක් දුරින් ස්ථාපනය කළ යුතුය. කිසිවිටකත් වාතාශ්‍රය සෘජුවම ලැබෙන ස්ථානවල හෝ තෙතමනය අධික ස්ථානවල අනාවරකය සවි නොකළ යුතුය. මසකට වරක් පරීක්ෂණ බොත්තම ඔබා උපකරණය ක්‍රියාකාරී තත්ත්වයේ පවතින බව තහවුරු කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. එමෙන්ම, උපකරණයේ සංවේදක සිදුරු මත දූවිලි බැඳීම වැළැක්වීම සඳහා වියළි රෙදි කඩකින් එය නිතිපතා පිරිසිදු කිරීම කළ යුතුය.
