සිගරට් ලයිටර් සොකට් එකක් (12V DC port) සහිත පවර් බෑන්ක් හෝ අතේ ගෙන යා හැකි බලශක්ති මධ්යස්ථාන (portable power stations) භාවිතයේදී සිදුවන අධික විද්යුත් පැටවීම් සහ තාපය නිපදවීම පාලනය කිරීම උපාංගවල ආරක්ෂාවට ඉතා වැදගත් වේ.
12V ධාරාවේ සහ සම්බන්ධතා ප්රතිරෝධයේ භෞතික විද්යාව
සිගරට් ලයිටර් සොකට් එකක් ක්රියා කරන්නේ සෘජු ධාරා (DC) පද්ධතියක් මතය. සාමාන්යයෙන් මෙම පද්ධති වෝල්ට් 12ක වෝල්ටීයතාවයකින් ක්රියාත්මක වන අතර ඉහළ ධාරාවක් (Amperage) ලබා ගැනීමට ඉඩ සලසයි. මෙහි ඇති ප්රධානතම භෞතික විද්යාත්මක ගැටලුව වන්නේ සම්බන්ධතා ප්රතිරෝධයයි (contact resistance). සාම්ප්රදායික ප්ලග් එකක් මෙන් නොව, සිගරට් ලයිටර් සොකට් එකක සම්බන්ධතාවය පදනම් වන්නේ ලෝහමය මතුපිටවල් දෙකක් එකිනෙක ස්පර්ශ වීම සහ කුඩා ස්ප්රිං යාන්ත්රණයක් මගින් ඇති කරන තෙරපුම මතය.
මෙම ස්පර්ශක ප්රදේශය ඉතා කුඩා වන අතර, එහි ප්රතිරෝධය වැඩි වූ විට ජූල් තාපනය (Joule heating) සිදුවේ. සූත්රයට අනුව, තාපය උත්පාදනය වන්නේ ධාරාවේ වර්ගයට සහ ප්රතිරෝධයට සමානුපාතිකවය (P = I²R). මෙයින් අදහස් කරන්නේ ධාරාව සුළු වශයෙන් වැඩි වුවද නිපදවන තාපය විශාල ලෙස ඉහළ යන බවයි. එම නිසා, ලිහිල් සම්බන්ධතා හෝ දූවිලි එකතු වීම නිසා ප්රතිරෝධය වැඩි වී ප්ලග් එක දිය වීමට හෝ පවර් බෑන්ක් එකෙහි අභ්යන්තර පරිපථවලට හානි සිදුවිය හැකිය.
උපරිම ධාරිතාවය ගණනය කිරීම සහ සීමාවන් හඳුනා ගැනීම
ඕනෑම පවර් බෑන්ක් එකක් භාවිතා කිරීමට පෙර එහි සඳහන් කර ඇති තාක්ෂණික දත්ත පත්රිකාව කියවීම අත්යවශ්ය වේ. සාමාන්යයෙන් සිගරට් ලයිටර් සොකට් එකක උපරිම ධාරිතාවය වොට් 120ක් (වෝල්ට් 12 සහ ඇම්පියර් 10) ලෙස සීමා වේ. ඔබ සම්බන්ධ කරන උපකරණයේ බලශක්ති අවශ්යතාවය සෙවීම සඳහා පහත සූත්රය භාවිතා කරන්න:
- වොට් ප්රමාණය (Watts) = වෝල්ට් (Volts) x ඇම්පියර් (Amps)
- උදාහරණයක් ලෙස, ඔබේ කුඩා ශීතකරණයක් වෝල්ට් 12 කදී ඇම්පියර් 8 ක් ලබා ගන්නේ නම්, එහි බලශක්ති පරිභෝජනය වොට් 96 කි. මෙය වොට් 120 සීමාවට වඩා අඩු බැවින් ආරක්ෂිතව භාවිතා කළ හැකිය.
- නමුත් උපකරණය ක්රියාත්මක වන ආරම්භක අවස්ථාවේදී (surge power) වැඩි ධාරාවක් ඇද ගත හැකි බව සැමවිටම මතක තබා ගන්න. සම්පීඩක (compressors) සහිත උපකරණ ආරම්භයේදී සාමාන්ය ධාරාව මෙන් දෙගුණයක් පමණ ලබා ගනී.
ආරක්ෂිත පියවරක් ලෙස, සැමවිටම පවර් බෑන්ක් එකෙහි උපරිම ධාරිතාවයෙන් 80% කට වඩා අඛණ්ඩව භාවිතා නොකිරීමට වගබලා ගන්න. මෙය දිගුකාලීන භාවිතයේදී පද්ධතිය අධික ලෙස රත් වීම වළක්වයි.
සම්බන්ධතා ගුණාත්මකභාවය සහ නඩත්තුව
ධාරාව නිසි ලෙස ගලා යාමට නම් සම්බන්ධක පේනු (plugs) සහ සොකට් සැමවිටම පිරිසිදුව පැවතිය යුතුය. දූවිලි, තෙතමනය හෝ ලෝහ ඔක්සිකරණය (oxidation) හේතුවෙන් ක්ෂුද්ර මට්ටමේ ප්රතිරෝධී ස්ථර නිර්මාණය වේ. මෙය වළක්වා ගැනීමට පහත උපදෙස් පිළිපදින්න:
- පවර් බෑන්ක් එක ක්රියා විරහිත කර ඇති විට, වියළි කපු පුළුන් කැබැල්ලක් භාවිතයෙන් සොකට් එකෙහි අභ්යන්තර ලෝහමය කොටස් පිරිසිදු කරන්න. කිසිවිටක ජලය හෝ ද්රව පිරිසිදුකාරක කෙලින්ම ඇතුළට නොදමන්න.
- ප්ලග් එක ඇතුළු කරන විට එය තදින් සහ ස්ථාවරව පවතින බව සහතික කර ගන්න. බුරුල් ප්ලග් මගින් විද්යුත් චාප (arcing) ඇති විය හැකි අතර, එමගින් ප්ලාස්ටික් කොටස් දියවී යා හැක.
- ප්ලග් එකෙහි ඇති ෆියුස් එක (fuse) පරීක්ෂා කරන්න. බොහෝ 12V ප්ලග් තුළ කුඩා වීදුරු ෆියුස් එකක් අඩංගු වේ. එය නියමිත ඇම්පියර් අගයට ගැළපෙන බව තහවුරු කර ගන්න.
ආරක්ෂිත භාවිතය සඳහා නිවැරදි ක්රියා පටිපාටිය
පවර් බෑන්ක් එක සහ සම්බන්ධිත උපකරණවල ආයු කාලය වැඩි කිරීම සඳහා නිවැරදි අනුපිළිවෙලක් අනුගමනය කිරීම වැදගත් වේ. පළමුව, පවර් බෑන්ක් එකෙහි ප්රධාන ස්විචය ක්රියා විරහිත කර ඇති බව තහවුරු කර ගන්න. ඉන්පසු 12V ප්ලග් එක සොකට් එකට තදින් ඇතුළු කරන්න. ඉන් පසුව පමණක් පවර් බෑන්ක් එක ක්රියාත්මක කර අවසානයේ උපකරණය පණගන්වන්න.
භාවිතයෙන් පසු, මුලින්ම උපකරණය ක්රියා විරහිත කර, පවර් බෑන්ක් එක නිවා දමා, පසුව ප්ලග් එක ගලවා ඉවත් කරන්න. මෙමගින් පරිපථය විසන්ධි වන අවස්ථාවේදී ඇතිවිය හැකි ක්ෂණික වෝල්ටීයතා උච්චාවචනයන්ගෙන් (voltage spikes) සංවේදී ඉලෙක්ට්රොනික උපාංග ආරක්ෂා වේ.
ආරක්ෂිත පිරික්සුම් ලැයිස්තුව
- කිසිවිටකත් වොට් 120 සීමාව ඉක්මවා උපකරණ එකවර සම්බන්ධ නොකරන්න.
- භාවිතයේදී ප්ලග් එක අසාමාන්ය ලෙස රත් වන්නේ නම් වහාම ක්රියාවිරහිත කරන්න.
- නැමුණු හෝ හානි වූ රැහැන් (cables) භාවිතා කිරීමෙන් වළකින්න.
- පවර් බෑන්ක් එක සෘජු සූර්යාලෝකයෙන් සහ අධික උෂ්ණත්වයෙන් බැහැරව තබන්න.