ප්ලාස්ටික් බහාලුම්වල ආහාර ගබඩා කිරීමේදී රසායනික සංයෝග ආහාරයට කාන්දු වීම වැළැක්වීම සඳහා උෂ්ණත්වය සහ ද්රව්යමය අන්තර්ක්රියා පිළිබඳ මූලික විද්යාත්මක රීති තේරුම් ගැනීම අත්යවශ්ය වේ. නිවැරදි පියවර අනුගමනය කිරීමෙන් ආහාරවල ගුණාත්මකභාවය ආරක්ෂා කර ගැනීමටත්, සෞඛ්යාරක්ෂිත බව උපරිම මට්ටමක පවත්වා ගැනීමටත් හැකියාව ලැබේ.
ප්ලාස්ටික් වර්ගීකරණ කේත හඳුනාගැනීම
සෑම ප්ලාස්ටික් බහාලුමකම යට පැත්තේ ත්රිකෝණාකාර ඊතල සලකුණක් සහ ඒ තුළ අංකයක් (1 සිට 7 දක්වා) දක්නට ලැබේ. මෙය රෙසින් හඳුනාගැනීමේ කේතය (Resin Identification Code) ලෙස හැඳින්වේ. ආහාර ගබඩා කිරීම සඳහා වඩාත් සුදුසු සහ ආරක්ෂිත වන්නේ අංක 2 (HDPE - High-Density Polyethylene), අංක 4 (LDPE - Low-Density Polyethylene) සහ අංක 5 (PP - Polypropylene) දරන ප්ලාස්ටික් වර්ගයි. විශේෂයෙන්ම අංක 5 ප්ලාස්ටික් ඉහළ තාප ප්රතිරෝධයක් දක්වන බැවින් ආහාර ගබඩා කිරීම සඳහා වඩාත් සුදුසු වේ. අංක 1 (PET) එක් වරක් පමණක් භාවිතයට සුදුසු වන අතර, අංක 3 (PVC) සහ අංක 6 (PS) ආහාර සමඟ සෘජුව ස්පර්ශ වීමේදී විෂ රසායනික ද්රව්ය මුදා හැරීමේ අවදානමක් පවතී. අංක 7 යටතට ගැනෙන ඇතැම් ප්ලාස්ටික් වර්ගවල බිස්ෆීනෝල් ඒ (BPA) අඩංගු විය හැකි බැවින් ඒවායින් වැළකී සිටීම වඩාත් යෝග්ය වේ.
උෂ්ණත්වය සහ රසායනික කාන්දුවීමේ ක්රියාවලිය
ප්ලාස්ටික් යනු තාප සංවේදී බහුඅවයවික ද්රව්යයකි. සාමාන්යයෙන් ප්ලාස්ටික් බහාලුම් නිපදවීමේදී ඒවායේ නම්යශීලී බව සහ කල්පැවැත්ම වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ප්ලාස්ටිසයිසර් වැනි විවිධ රසායනික එකතු කරනු ලැබේ. මෙම රසායනික ද්රව්ය ප්ලාස්ටික් අණු සමඟ ස්ථිර රසායනික බන්ධනවලින් බැඳී නොපවතින අතර ඒවා හුදෙක් භෞතිකව මිශ්ර වී පවතී. එම නිසා තාපය ලැබුණු වහාම මෙම බන්ධන ලිහිල් වී රසායනික ද්රව්ය නිදහස් වේ. විශේෂයෙන්ම ආහාර මයික්රෝවේව් උදුන තුළ රත් කිරීමේදී සිදුවන විද්යුත් චුම්බක තරංග ක්රියාවලිය නිසා ආහාරවල ඇති ජල අණු වේගයෙන් කම්පනය වී තාපය නිපදවයි. මෙම තාපය ප්ලාස්ටික් බහාලුම වෙත සෘජුවම සම්ප්රේෂණය වේ. මේ හේතුවෙන් ප්ලාස්ටික්වල පවතින රසායනික ද්රව්ය ඉතා පහසුවෙන් ආහාර සමඟ මිශ්ර විය හැක. පර්යේෂණවලින් හෙළි වී ඇත්තේ අධික තාපයට ලක්වන ප්ලාස්ටික් බහාලුම්වලින් නිකුත් වන ක්ෂුද්ර ප්ලාස්ටික් අංශු ශරීරයට අතිශයින්ම අහිතකර බවයි. එම නිසා, කෙතරම් ආරක්ෂිත යැයි පැවසුවද ආහාර රත් කිරීම සඳහා වීදුරු බඳුන් භාවිත කිරීම වඩාත් සුදුසු වේ.
ආහාරවල අඩංගු මේදය සහ අම්ල ප්ලාස්ටික් සමඟ දක්වන ප්රතික්රියා
රසායන විද්යාවේ එන 'සමාන දේ සමාන දේ තුළ දියවේ' (Like dissolves like) යන මූලධර්මයට අනුව, ප්ලාස්ටික්වල ඇති කාබනික ද්රව්ය ජලයට වඩා තෙල් සහ මේද සංයෝගවල ද්රාව්ය වීමට වැඩි නැඹුරුවක් දක්වයි. පොලියෙතිලීන් සහ පොලිප්රොපිලීන් වැනි ප්ලාස්ටික් බහුඅවයවිකවල අඩංගු අණු නොපොලාරීය වන අතර, ආහාරවල ඇති මේද අණු ද නොපොලාරීය වේ. මෙම සමානතාව නිසා තෙල් සහිත ආහාර ප්ලාස්ටික් බඳුනක තබා ඇති විට, ප්ලාස්ටික් පෘෂ්ඨයෙන් රසායනික කාන්දුවීම සීඝ්රයෙන් ඉහළ යයි. ආම්ලික ආහාරවල (pH අගය 7 ට වඩා අඩු) අඩංගු හයිඩ්රජන් අයන ප්ලාස්ටික් පෘෂ්ඨයේ ඇති එස්ටර බන්ධන බිඳදැමීමට සමත් වේ. මෙම ක්රියාවලිය ජල විච්ඡේදනය (Hydrolysis) ලෙස හැඳින්වේ. ආම්ලික ද්රව්ය ප්ලාස්ටික් බහාලුමක දිගුකාලීනව තැබූ විට, බහාලුමේ ඇතුළත බිත්ති රළු වී එහි දිලිසෙන ස්වභාවය නැතිවී යන්නේ මේ හේතුවෙනි. මෙය ප්ලාස්ටික් දිරාපත් වී ඇති බවට සහ එහි අඩංගු රසායනික ද්රව්ය ආහාරයට එක්වී ඇති බවට පැහැදිලි සාක්ෂියකි.
ක්ෂුද්ර සීරීම් සහ බැක්ටීරියා වර්ධනය වැළැක්වීම
ප්ලාස්ටික් බහාලුම් නඩත්තු කිරීමේදී භෞතික පීඩනය සහ පිරිසිදු කිරීමේ ක්රමවේදය අතිශය වැදගත් වේ. පිඟන් සෝදන යන්ත්ර (Dishwashers) භාවිත කිරීමේදී ප්ලාස්ටික් බහාලුම් එහි ඉහළ රාක්කයේ පමණක් තැබීමට වගබලා ගත යුතුය. පිඟන් සෝදන යන්ත්රයේ පතුලේ ඇති තාපන මූලද්රව්ය (Heating elements) මඟින් නිකුත් කරන අධික තාපය ප්ලාස්ටික්වල ව්යුහය විකෘති කිරීමට සහ එහි අණුක ව්යුහය බිඳ දැමීමට හේතු වේ. එසේම, පිරිසිදු කිරීමේදී ක්ලෝරීන් අඩංගු ප්රබල රසායනික ද්රව්ය හෝ බ්ලීචිං කුඩු භාවිත නොකළ යුතුය. මේවා මඟින් ප්ලාස්ටික් පෘෂ්ඨය මත රසායනික ඔක්සිකරණයක් සිදුවී ප්ලාස්ටික්වල ආයු කාලය කෙටි වේ. සීරීම් ඇතිවීම වැළැක්වීම සඳහා සැමවිටම සෙලියුලෝස් හෝ මෘදු පෙන සහිත ස්පන්ජ් භාවිත කළ යුතුය. බහාලුම් සේදීමෙන් පසු ඒවායේ පියන වසා තැබීමට පෙර සම්පූර්ණයෙන්ම වාතයට නිරාවරණය කර වියළා ගත යුතුය. තෙතමනය සහිතව පියන වසා තැබීමෙන් ප්ලාස්ටික් මත නිර්වායු (Anaerobic) පරිසරයක් නිර්මාණය වන අතර එමඟින් බැක්ටීරියා සහ අච්චු (Mold) වර්ග ඉතා වේගයෙන් වර්ධනය වේ.
ආරක්ෂිත භාවිතය සඳහා කෙටි උපදෙස් මාලාවක්
- ප්ලාස්ටික් බහාලුම් සේදීම සඳහා උණුසුම් ජලය වෙනුවට ඇල්මැරුණු ජලය භාවිත කරන්න.
- ඉරිතැලීම්, පැල්ලම් හෝ අවපැහැ ගැන්වීම් සහිත පැරණි ප්ලාස්ටික් බහාලුම් වහාම භාවිතයෙන් ඉවත් කරන්න.
- ශීතකරණයේ අධිශීතකරණ (Freezer) කොටසෙහි ආහාර තැන්පත් කිරීමේදී ඒ සඳහාම විශේෂයෙන් සකස් කළ ප්ලාස්ටික් බහාලුම් පමණක් භාවිත කරන්න. සාමාන්ය ප්ලාස්ටික් අධික ශීතලෙහිදී බිඳෙනසුලු වී ක්ෂුද්ර ප්ලාස්ටික් අංශු ආහාරයට එක් විය හැකිය.
- ආහාර ගබඩා කිරීමට පෙර බහාලුම් සහ පියන සම්පූර්ණයෙන්ම තෙතමනයෙන් තොර බව තහවුරු කරගන්න.
