කාපට් වල ඇති පැල්ලම් ඉවත් කිරීමේදී සහ ඒවා පිරිසිදු කිරීමේදී තන්තු වල රසායනික ව්‍යුහය සහ පැල්ලම් වල ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. වැරදි පිරිසිදුකාරකයක් භාවිතය මගින් කාපට් තන්තු වලට සදහටම හානි විය හැකි බැවින්, රසායනික විද්‍යාව පදනම් කරගත් නිවැරදි ප්‍රවේශයක් අනුගමනය කිරීම වැදගත් වේ.
තන්තු වර්ගීකරණය සහ රසායනික ප්‍රතික්‍රියාකාරිත්වය
කාපට් නිෂ්පාදනය සඳහා ගන්නා තන්තු ප්‍රධාන කොටස් දෙකකට බෙදිය හැකිය: ස්වභාවික තන්තු සහ කෘතිම තන්තු. මේවා පිරිසිදුකාරක සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කරන්නේ එකිනෙකට වෙනස් ආකාරයෙනි.
- ලොම් තන්තු (Wool Fibers): ලොම් යනු ප්‍රෝටීන් (කෙරටින්) වලින් සමන්විත ස්වභාවික තන්තුවකි. අධික ක්ෂාරීය (high pH > 8.5) ද්‍රව්‍ය මගින් ලොම් තන්තු වල ඇති ඩයිසල්ෆයිඩ් බන්ධන බිඳවැටී තන්තු දුර්වල කර සිනිඳු බව නැති කරයි. එබැවින් ලොම් සඳහා සැමවිටම pH අගය 5.5 - 8 අතර ඇති උදාසීන පිරිසිදුකාරක භාවිතා කළ යුතුය.
- කෘතිම තන්තු (Synthetic Fibers - Nylon, Polyester): මේවා පෙට්‍රොලියම් ආශ්‍රිත නිෂ්පාදන වන අතර ජලභීතික (hydrophobic) ගුණයක් පෙන්වයි. නමුත් ඒවා තෙල් සහ ග්‍රීස් පහසුවෙන් අවශෝෂණය කරයි (lipophilic). කෘතිම තන්තු වලට ඉහළ pH අගයක් සහිත ක්ෂාරීය පිරිසිදුකාරක ඔරොත්තු දෙන නමුත්, අධික තාපය නිසා තන්තු වල හැඩය වෙනස් විය හැක.
- කපු සහ සෙලියුලෝස් තන්තු (Cotton): මේවා ජලය හොඳින් අවශෝෂණය කරන අතර වියළීමේදී හැකිලීමට ඇති ඉඩකඩ වැඩිය. අධික ජලය භාවිතය නිසා සෙලියුලෝස් දුඹුරු පැහැ වීමේ (browning) අවදානමක් පවතී.
පැල්ලම් වල රසායන විද්‍යාව සහ ද්‍රාව්‍යතාවය
පැල්ලමක් ඉවත් කිරීම යනු සුදුසු රසායනික ද්‍රව්‍යයක් මගින් එම පැල්ලම තන්තුවෙන් මුදාහැර ජලයේ ද්‍රාව්‍ය තත්ත්වයට පත් කිරීමයි. පැල්ලම් වල ස්වභාවය අනුව පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රියාවලිය වෙනස් වේ.
- ප්‍රෝටීන් පැල්ලම් (ලේ, කිරි, බිත්තර): ප්‍රෝටීන් අණු තාපයට සංවේදී වේ. සෙල්සියස් අංශක 40 ට වඩා වැඩි උෂ්ණත්වයකදී ප්‍රෝටීන් කැටි ගැසී (coagulate) තන්තුව සමඟ ස්ථිරව බැඳේ. එබැවින් මේ සඳහා සැමවිටම සිසිල් ජලය සහ එන්සයිමීය (enzymatic) පිරිසිදුකාරක භාවිතා කළ යුතුය. එන්සයිම මගින් සංකීර්ණ ප්‍රෝටීන් අණු සරල ඇමයිනෝ අම්ල බවට බිඳ දමයි.
- ආම්ලික සහ වර්ණක පැල්ලම් (කෝපි, තේ, රතු වයින්): මේවායේ ටැනින් (tannins) අඩංගු වේ. මේවා ඉවත් කිරීමට ඔක්සිජන් අඩංගු බ්ලීච් (oxygen bleach) වැනි මෘදු ඔක්සිකාරක භාවිතා කළ හැක. එමගින් වර්ණකයේ රසායනික ව්‍යුහය වෙනස් කර එය අවර්ණ කරයි.
- තෙල් සහ ග්‍රීස් පැල්ලම්: මේ සඳහා පෘෂ්ඨීය ආතතිය අඩු කරන පෘෂ්ඨීය ක්‍රියාකාරී ද්‍රව්‍ය (surfactants) අවශ්‍ය වේ. සර්ෆැක්ටන්ට් අණුවල ඇති ජලභීතික වලිගය තෙල් අංශු වටා බැඳී මිසෙල් (micelles) සාදන අතර, ජලකාමී හිස මගින් එම තෙල් අංශු ජලය සමඟ මිශ්‍ර කර ඉවත් කරයි.
ක්‍රියා පටිපාටිය සහ යාන්ත්‍රික ක්‍රියාවලිය
නිවැරදි රසායනික ද්‍රව්‍ය තෝරාගැනීම මෙන්ම එය යෙදීමේ ක්‍රමවේදයද වැදගත් වේ. වැරදි චලනයන් මගින් පැල්ලම තවදුරටත් තන්තු තුලට කිඳා බැසීමට සැලැස්විය හැක.
1. තෙතමනය උරා ගැනීම (Blotting)
කිසිවිටෙකත් පැල්ලම පිරිමැදීම හෝ ඇතිල්ලීම (rubbing) නොකළ යුතුය. ඇතිල්ලීම මගින් තන්තු වල අග්‍ර විනාශ වන අතර පැල්ලම අවට ප්‍රදේශයට පැතිර යයි. ඒ වෙනුවට, පිරිසිදු සුදු පැහැති මයික්‍රෝෆයිබර් රෙදි කැබැල්ලක් හෝ අවශෝෂක කඩදාසියක් පැල්ලම මත තද කරමින්, පිටත කෙලවරේ සිට ඇතුලට තෙතමනය උරා ගැනීමට සැලැස්විය යුතුය.
2. උෂ්ණත්ව පාලනය
ස්වභාවික තන්තු සඳහා මද උණුසුම් ජලය (සෙල්සියස් 30-40) වඩාත් සුදුසු වන අතර, කෘතිම තන්තු සඳහා උෂ්ණත්වය මදක් වැඩි කළ හැක. නමුත් අධික තාපය මගින් තන්තු වල ඇති ඩයි වර්ග උණු වී ලේ ගැලීම (dye bleeding) සිදු විය හැකි බව මතක තබා ගන්න.
3. සේදීම සහ උදාසීන කිරීම (Rinsing & Neutralizing)
පිරිසිදුකාරකය යෙදීමෙන් පසු එම ස්ථානය පිරිසිදු ජලයෙන් හොඳින් සේදිය යුතුය. තන්තු තුල ඉතිරි වන සබන් හෝ පිරිසිදුකාරක කොටස් පසුකාලීනව දූවිලි ආකර්ෂණය කර ගැනීමට (resoiling) හේතු වේ. ක්ෂාරීය පිරිසිදුකාරකයක් භාවිත කළේ නම්, අවසානයේදී ඉතා මෘදු ආම්ලික ද්‍රාවණයක් (උදාහරණයක් ලෙස ජලය සමඟ මිශ්‍ර කළ සුදු විනාකිරි) යොදා pH අගය උදාසීන කිරීම මගින් තන්තු වල රළු බව වළක්වා ගත හැක.
වියළීමේ වැදගත්කම සහ කේශාකර්ෂණ ක්‍රියාවලිය
අවසාන පියවර වන්නේ කාපට් එක නිසි ලෙස වියළා ගැනීමයි. තන්තු තුල ජලය දිගු වේලාවක් රැඳී තිබීමෙන් පුස් (mold) සහ බැක්ටීරියා වර්ධනය වීමට මෙන්ම තන්තු දුර්වර්ණ වීමට ඉඩ ඇත. වියළීම වේගවත් කිරීම සඳහා හොඳ වාතාශ්‍රයක් සහිත කාමරයක විදුලි පංකාවක් ක්‍රියාත්මක කිරීම හෝ තෙතමනය උරා ගන්නා උපකරණයක් භාවිතා කිරීම නිර්දේශ කෙරේ. කේශාකර්ෂණ බලය (capillary action) මගින් යටින් ඇති අපිරිසිදු ද්‍රව්‍ය නැවත මතුපිටට පැමිණීම වැළැක්වීමට නම්, වියළීමේ ක්‍රියාවලිය වේගවත් හා ක්‍රමානුකූල විය යුතුය.
