කුස්සියේ ගන්ධ අවශෝෂක අතර වෙනස සහ ඒවා භාවිතා කරන්නේ කෙසේද

කුස්සියේ ඇති වන විවිධ අප්‍රසන්න ගන්ධයන් ඉවත් කිරීම සඳහා විවිධ ක්‍රම භාවිතා කරන නමුත්, ඒ සඳහා භාවිත වන ගන්ධ අවශෝෂක ක්‍රියා කරන්නේ කෙසේද සහ ඒවායේ වෙනස්කම් මොනවාද යන්න නිවැරදිව වටහා ගැනීම කාර්යක්ෂම පිරිසිදුකමක් සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වේ. මෙම ලිපියෙන් භෞතික විද්‍යාත්මක සහ රසායනික ක්‍රියාවලීන් මත පදනම්ව විවිධ ගන්ධ අවශෝෂක වර්ගීකරණය කරන ආකාරය සහ ඒවා නිවැරදිව භාවිත කරන ආකාරය පැහැදිලි කෙරේ.

සක්‍රීය අඟුරු සහ අධිශෝෂණ ක්‍රියාවලියේ විද්‍යාව

සක්‍රීය අඟුරු (Activated Carbon) යනු කුස්සියේ ඇති වන තද ගන්ධයන් ඉවත් කිරීම සඳහා බහුලවම භාවිත වන වඩාත්ම කාර්යක්ෂම ද්‍රව්‍යයකි. මෙහි ඇති විශේෂත්වය වන්නේ එය ක්‍රියා කරන්නේ "අවශෝෂණය" (Absorption) මඟින් නොව "අධිශෝෂණය" (Adsorption) මඟින් වීමයි. අධිශෝෂණය යනු වායු හෝ ද්‍රව අවස්ථාවේ පවතින ගන්ධ අණු ඝන ද්‍රව්‍යයක මතුපිට බැඳී තබා ගැනීමේ ක්‍රියාවලියයි.

සක්‍රීය අඟුරු නිෂ්පාදනය කිරීමේදී එය ඉහළ උෂ්ණත්වයකට ලක් කර වායූන් මඟින් සක්‍රීය කරනු ලබයි. මෙමඟින් අඟුරු අංශු තුළ ඉතා කුඩා සිදුරු (micropores) මිලියන ගණනක් නිර්මාණය වේ. මෙම සිදුරු සහිත ව්‍යුහය නිසා කුඩා අඟුරු ග්‍රෑම් එකක පවා ඉතා විශාල මතුපිට වර්ගඵලයක් පවතී. කුස්සියේ ඇති වන තෙල්, දුම සහ පිසීමේදී පිටවන වාෂ්පශීලී කාබනික සංයෝග (VOCs) මෙම මතුපිට ඇති සිදුරු තුළ වැන්ඩර් වාල්ස් බල (Van der Waals forces) මඟින් ස්ථාවරව රඳවා ගනු ලැබේ. මෙය කාමර උෂ්ණත්වයේදී ඉතා හොඳින් ක්‍රියාත්මක වන භෞතික ක්‍රියාවලියකි.

බේකින් සෝඩා සහ රසායනික උදාසීනකරණය

සක්‍රීය අඟුරු මෙන් නොව, සෝඩියම් බයිකාබනේට් (Sodium Bicarbonate) හෙවත් බේකින් සෝඩා ක්‍රියා කරන්නේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක් මඟිනි. කුස්සියේ ඇති වන බොහෝ අප්‍රසන්න ගන්ධයන් ආම්ලික (උදාහරණයක් ලෙස නරක් වූ කිරි හෝ තක්කාලිවලින් පිටවන අම්ල) හෝ භාෂ්මික (උදාහරණයක් ලෙස මාළු පිළී ගඳ ඇති කරන ඇමයින් සංයෝග) ගතිගුණ ගනී.

බේකින් සෝඩා යනු උභයගුණී (amphoteric) ද්‍රව්‍යයකි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ එයට අම්ල මෙන්ම භාෂ්ම ද උදාසීන කිරීමට හැකියාව ඇති බවයි. බේකින් සෝඩා අංශු වාතයේ ඇති ආම්ලික හෝ භාෂ්මික ගන්ධ අණු සමඟ ගැටුණු විට, ඒවා රසායනිකව ප්‍රතික්‍රියා කර සුවඳක් නොමැති ලවණ බවට පත් වේ. ශීතකරණ තුළ සහ කසළ බඳුන් අසල ඇති තෙතමනය සහිත පරිසරයේදී මෙම ක්‍රියාවලිය වඩාත් සාර්ථකව සිදු වේ. මන්දයත් රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව සිදු වීමට සුළු තෙතමනයක් උපකාරී වන බැවිනි.

සියොලයිට් සහ තෙතමනය පාලනය කරන ඛනිජ වර්ග

සියොලයිට් (Zeolite) යනු ස්වාභාවික ගිනිකඳු අළු සහ මුහුදු ජලය ප්‍රතික්‍රියා කිරීමෙන් සෑදෙන සිදුරු සහිත ස්ඵටිකරූපී ඇලුමිනොසිලිකේට් ඛනිජයකි. මෙහි ඇති අද්විතීය ත්‍රිමාණ ව්‍යුහය නිසා එය සතුන්ගේ මුත්‍රා, ඇමෝනියා සහ අනෙකුත් නයිට්‍රජන් අඩංගු කුණු වීමේ ගන්ධයන් අවශෝෂණය කිරීමට විශේෂ හැකියාවක් දක්වයි.

සියොලයිට් ක්‍රියා කරන්නේ අණුක පෙරනයක් (molecular sieve) ලෙසිනි. එය වාතයේ ඇති ගන්ධ අණු තෝරා බේරා ගනිමින් එහි ඇති සෘණ ආරෝපිත සිදුරු තුළ රඳවා ගනී. මෙහි ඇති තවත් වාසියක් වන්නේ සියොලයිට් නැවත නැවත භාවිත කළ හැකි වීමයි. අව්වේ තැබීමෙන් එහි රඳවාගෙන ඇති වායූන් සහ තෙතමනය ඉවත් වී එය නැවත සක්‍රීය තත්ත්වයට පත් වේ.

ගන්ධ අවශෝෂණය කෙරෙහි බලපාන භෞතික සාධක

ඕනෑම ගන්ධ අවශෝෂකයක කාර්යක්ෂමතාව කෙරෙහි අවට පරිසරයේ උෂ්ණත්වය සහ ආර්ද්‍රතාව (humidity) සෘජුවම බලපායි. නිදසුනක් වශයෙන්, අධික උෂ්ණත්වයකදී වායු අණුවල චාලක ශක්තිය වැඩි වන බැවින් සක්‍රීය අඟුරු මතුපිට රැඳී ඇති ගන්ධ අණු නැවත වාතයට මුදා හැරීමේ ප්‍රවණතාවක් පවතී. එමෙන්ම, අධික ආර්ද්‍රතාව පවතින විට වාතයේ ඇති ජල වාෂ්ප අණු ගන්ධ අවශෝෂකයේ සිදුරු අවහිර කිරීමට ඉඩ ඇත. මේ නිසා, මුළුතැන්ගෙයි තෙතමනය අධික ස්ථානවලදී තෙතමනය අවශෝෂණය කරන සිලිකා ජෙල් (Silica gel) වැනි ද්‍රව්‍ය සමඟ සක්‍රීය අඟුරු මිශ්‍ර කර භාවිත කිරීමෙන් වඩාත් ස්ථාවර ප්‍රතිඵල ලබා ගත හැකිය. මුළුතැන්ගෙයි කැබිනට් සහ ලාච්චු තුළ ඇති වන තෙතමනය සහ පුස් ගඳ පාලනය කිරීමට මෙම ක්‍රමය ඉතාමත් යෝග්‍ය වේ.

ගන්ධ අවශෝෂක නිවැරදිව භාවිත කරන්නේ කෙසේද?

• ස්ථානගත කිරීම: ගන්ධ අවශෝෂක සැමවිටම වායු සංසරණය හොඳින් සිදුවන ස්ථානවල හෝ ගන්ධය උපදින ප්‍රභවයට ආසන්නව තැබිය යුතුය. උදාහරණයක් ලෙස කසළ බඳුන යට හෝ ශීතකරණයේ මැද තට්ටුවේ තැබීම වඩාත් සුදුසුය.
• මතුපිට වර්ගඵලය වැඩි කිරීම: බේකින් සෝඩා කුඩා සිදුරු සහිත බඳුනක හෝ පුළුල් පිඟානක පැතිරී යන සේ තැබීමෙන් වාතය සමඟ ස්පර්ශ වන වර්ගඵලය වැඩි වී කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ යයි.
• කාලීනව ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීම: සක්‍රීය අඟුරු සහ බේකින් සෝඩා නිශ්චිත කාලයකට පසු ඒවායේ සිදුරු පිරී යාම නිසා හෝ රසායනිකව සංතෘප්ත වීම නිසා ක්‍රියාවිරහිත වේ. සාමාන්‍යයෙන් සෑම මාස 1-3 කට වරක් මේවා අලුත් කළ යුතුය.