පරිසර හිතකාමී පිඟන් සෝදන කරල් සාම්ප්‍රදායික පෙති වලින් වෙනස් වන්නේ කෙසේද?

පිඟන් සෝදන යන්ත්‍ර සඳහා භාවිතා කරන පරිසර හිතකාමී කරල් සහ සාම්ප්‍රදායික රසායනික පෙති අතර වෙනස හුදෙක් පරිසර හිතකාමීත්වයට පමණක් සීමා නොවේ. මෙහි ප්‍රධාන වෙනස පවතින්නේ ඒවායේ අඩංගු රසායනික සංයුතිය, ජලයේ දියවන ආකාරය සහ පිඟන් භාණ්ඩවල ඇති අපද්‍රව්‍ය පිරිසිදු කරන ක්‍රියාවලිය පිටුපස ඇති විද්‍යාත්මක පදනම මතය.

රසායනික සංයුතිය සහ සක්‍රීය ද්‍රව්‍ය අතර ප්‍රධාන වෙනස්කම්

සාම්ප්‍රදායික පිඟන් සෝදන පෙති වල ප්‍රධාන වශයෙන් අඩංගු වන්නේ ප්‍රබල ක්ලෝරීන් අඩංගු විರංජක (chlorine bleach), පොස්පේට් (phosphates) හෝ කෘතිම පොලිමර් වර්ගයි. මෙම ද්‍රව්‍ය මගින් පිඟන් මත ඇති තද පැල්ලම් ඉතා ඉක්මනින් ඉවත් කළද, ඒවා ජල මාර්ගවලට මුදාහැරීමේදී ბරපතල පරිසර හානියක් සිදු කරයි. විශේෂයෙන්ම පොස්පේට් මගින් ජලජ පරිසර පද්ධතිවල ඇල්ගී වර්ධනය අධික ලෙස උත්තේජනය කරයි. එමගින් ජලයේ ඇති ඔක්සිජන් ප්‍රමාණය අඩු වී ජලජ ජීවීන්ගේ පැවැත්මට තර්ජනයක් එල්ල වේ.

අනෙක් අතට, පරිසර හිතකාමී කරල් වල අඩංගු වන්නේ ස්වභාවික ඛනිජ සහ ශාක පදනම් කරගත් පෘෂ්ඨීය ක්‍රියාකාරී ද්‍රව්‍ය (surfactants) වේ. ක්ලෝරීන් වෙනුවට මෙහි ක්‍රියාකාරී ඔක්සිජන් විරංජක (sodium percarbonate) අඩංගු වන අතර, එය ජලය සමග මුසු වූ විට සෝඩියම් කාබනේට් සහ හයිඩ්‍රජන් පෙරොක්සයිඩ් බවට පත්වෙමින් ක්‍රියාකාරී ඔක්සිජන් මුදාහරියි. මෙමගින් පැල්ලම් ස්වභාවිකව විනාශ කර දමන අතර පරිසරයට මුදාහැරෙන්නේ සෝඩා සහ ජලය පමණි.

එන්සයිම ක්‍රියාකාරීත්වය සහ ජල උෂ්ණත්වයේ බලපෑම

සීනි, පිෂ්ඨය සහ ප්‍රෝටීන් වැනි ආහාර අපද්‍රව්‍ය බිඳ දැමීම සඳහා පරිසර හිතකාමී කරල් වල ස්වභාවික එන්සයිම (enzymes) බහුලව භාවිතා වේ. ප්‍රෝටීන් බිඳ දැමීම සඳහා ප්‍රෝටියේස් (protease) එන්සයිමයත්, පිෂ්ඨය දියකර හැරීම සඳහා ඇමයිලේස් (amylase) එන්සයිමයත් උපකාරී වේ. මෙම එන්සයිම සජීවී උත්ප්‍රේරක ලෙස ක්‍රියා කරන බැවින් සේදීමේ ක්‍රියාවලිය වඩාත් කාර්යක්ෂම කරයි.

• උෂ්ණත්ව පරාසය: එන්සයිම උපරිම ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ සෙල්සියස් අංශක 45 සිට 55 දක්වා වූ මධ්‍යස්ථ උෂ්ණත්වයන් යටතේය. එමගින් විදුලි පරිභෝජනය අඩු කරමින් අඩු උෂ්ණත්ව සේදුම් වාර (eco cycles) භාවිත කිරීමට ඉඩ සලසයි.
• සාම්ප්‍රදායික පෙතිවල ක්‍රියාකාරීත්වය: සාම්ප්‍රදායික පෙති වල ඇති ප්‍රබල රසායනික ද්‍රව්‍ය ක්‍රියාත්මක වීමට සෙල්සියස් අංශක 60 හෝ ඊට වැඩි ඉහළ උෂ්ණත්වයක් අවශ්‍ය වේ. අධික උෂ්ණත්වය මගින් රසායනික ප්‍රතික්‍රියා වේගවත් කරන නමුත්, එය වැඩි විදුලි ප්‍රමාණයක් වැය වීමට හේතු වේ.

සාම්ප්‍රදායික සේදුම් පෙති වල ක්‍රියාකාරිත්වය ප්‍රධාන වශයෙන් රඳා පවතින්නේ ඉහළ pH අගයක් සහිත ක්ෂාරීය පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීම මතය. මෙහිදී සිදුවන රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව මගින් තෙල් සහ මේද කොටස් සබන්කරණය (saponification) ක්‍රියාවලියට bhajana කරයි. නමුත් මෙම අධික ක්ෂාරීය බව පරිසර හිතකාමී කරල් වල අඩංගු එන්සයිම වල ක්‍රියාකාරිත්වයට බාධා පමුණුවයි. එම නිසා, පරිසර හිතකාමී කරල් නිර්මාණය කර ඇත්තේ වඩාත් මධ්‍යස්ථ pH අගයක් යටතේ ක්‍රියාත්මක විය හැකි ආකාරයටය. මෙය පිඟන් සෝදන යන්ත්‍රයේ අභ්‍යන්තර ලෝහ කොටස් සහ වීදුරු භාණ්ඩ දිගුකාලීනව ආරක්ෂා කිරීමටද උපකාරී වේ.

ඇසුරුම් ද්‍රව්‍ය සහ ජලයේ දියවීමේ වේගය

සාම්ප්‍රදායික පෙති බොහෝ විට තනි තනිව ප්ලාස්ටික් කොපුවල අසුරා ඇති අතර, භාවිතයට පෙර ඒවා ඉවත් කළ යුතුය. සමහර පෙති වල දියවන පටල තිබුණද, ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම ජෛව හායනයට ලක් නොවන කෘතිම සංයෝගවලින් සමන්විත විය හැකිය. මෙය අපජල පද්ධතියට ක්ෂුද්‍ර ප්ලාස්ටික් (microplastics) එකතු වීමට ප්‍රධාන හේතුවකි.

පරිසර හිතකාමී කරල් සකසා ඇත්තේ සම්පූර්ණයෙන්ම ජලයේ දියවන පොලිවයිනයිල් ඇල්කොහොල් (PVA/PVOH) පටලයකිනි. මෙම ද්‍රව්‍යය ජලය සමග ස්පර්ශ වූ වහාම, විශේෂයෙන්ම තත්පර කිහිපයක් ඇතුළත දියවී යාමට පටන් ගනී. කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සහ ජලය බවට පත්වෙමින් ස්වභාවික ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් මගින් මෙය සම්පූර්ණයෙන්ම දිරාපත් වේ. මෙහිදී කිසිදු ප්ලාස්ටික් අංශුවක් හෝ පරිසරයට අහිතකර අපද්‍රව්‍යයක් ඉතිරි නොවේ.

ජලයේ දෘඪතාව සහ කැල්සියම් පැල්ලම් වැළැක්වීම

ජලයේ ඇති කැල්සියම් සහ මැග්නීසියම් අයන (දෘඪ ජලය) පිඟන් භාණ්ඩ මත සුදු පැහැති ලප හෝ ඉරි ඉතිරි කිරීමට හේතු වේ. සාම්ප්‍රදායික පෙති වල මෙම අයන බැඳ තබා ගැනීම සඳහා EDTA වැනි කෘතිම රසායනික සංයෝග භාවිතා කරයි. මෙම සංයෝග පරිසරයේදී දිරාපත් වීමට ඉතා දිගು කාලයක් ගතවේ.

පරිසර හිතකාමී කරල් වල ජලය මෘදු කිරීම සඳහා ස්වභාවික සෝඩියම් සයිට්‍රේට් (citric acid salts) හෝ සේයොලයිට් (zeolites) භාවිතා කරයි. මෙම ස්වභාවික ඛනිජ ලවණ මගින් ජලයේ ඇති කැල්සියම් අයන සාර්ථකව ග්‍රහණය කර ගන්නා අතර, වීදුරු භාණ්ඩ මත ලප ඇතිවීම වළක්වයි. එමෙන්ම එය පරිසරයට මුදාහැරීමේදී කිසිදු අහිතකර බලපෑමක් ඇති නොකරයි. මෙලෙස ස්වභාවික ද්‍රව්‍ය භාවිතයෙන් පිඟන් පිරිසිදු කිරීම සෞඛ්‍යයට මෙන්ම පරිසරයේ ආරක්ෂාවටද එකසේ වැදගත් වේ.