යකඩ ඔක්සිජන් සහ තෙතමනය සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කිරීමෙන් මලකඩ (යකඩ ඔක්සයිඩ්) සාදයි. මලකඩ ඉවත් කිරීමේ දියර මඟින් මෙම රසායනික බැඳීම බිඳ දමන නමුත්, වැරදි ලෙස භාවිත කිරීමෙන් ලෝහ පෘෂ්ඨයන්ට ස්ථිර හානි සිදු විය හැකිය.
මලකඩ සෑදීමේ සහ එය ඉවත් කිරීමේ රසායනික ක්‍රියාවලිය
මලකඩ යනු සරලවම යකඩ ඔක්සයිඩ් (Fe2O3) වේ. මෙය සිදු වන්නේ ලෝහය වාතයේ ඇති ඔක්සිජන් සහ ජල වාෂ්ප සමඟ රසායනිකව සම්බන්ධ වීමෙනි. මලකඩ ඉවත් කරන්නන් ක්‍රියා කරන්නේ මෙම ඔක්සයිඩ් සංයෝගය ද්‍රාව්‍ය ලවණ බවට පත් කිරීමෙනි. මේ සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් ක්‍රම දෙකක් භාවිතා වේ: ආම්ලික ප්‍රතික්‍රියා සහ චීලේටින් (chelating) තාක්ෂණය. අම්ල මඟින් ඔක්සයිඩ් පටලය දියකර හරින අතර, චීලේටින් තාක්ෂණය මඟින් යකඩ අයන රසායනිකව බැඳ තබා ගනිමින් ලෝහයෙන් ඉවත් කරයි.
ඇසිඩ් පාදක කරගත් දියරවල ඇති හයිඩ්‍රොක්ලෝරික්, පොස්පරික් හෝ ඔක්සලික් අම්ල, යකඩ ඔක්සයිඩ් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර එය දියවන සංයෝගයක් බවට පත් කරයි. උදාහරණයක් ලෙස, පොස්පරික් අම්ලය මඟින් රතු පැහැති යකඩ ඔක්සයිඩ්, කළු පැහැති යකඩ පොස්පේට් (FePO4) බවට පරිවර්තනය කරයි. මෙම කළු පැහැති ස්ථරය ලෝහය තවදුරටත් මලකඩ කෑමෙන් ආරක්ෂා කරන ස්ථරයක් ලෙසද ක්‍රියා කරයි. මෙම පරිවර්තන ක්‍රියාවලිය ලෝහයේ ආයු කාලය දීර්ඝ කිරීමට බෙහෙවින් උපකාරී වේ.
විවිධ මලකඩ ඉවත් කිරීමේ ද්‍රව්‍ය සහ ඒවායේ රසායනික ක්‍රියාකාරිත්වය
අම්ල සහිත පිරිසිදුකාරක (Acid-Based Removers)
- පොස්පරික් අම්ලය (Phosphoric Acid): මලකඩ ආරක්ෂිත ස්ථරයක් බවට පත් කරයි. කාර්මික සහ ගෘහස්ථ මෙවලම් සඳහා බහුලව භාවිත වේ. මෙය ලෝහයේ මතුපිට රළු නොකර මෘදු ලෙස ක්‍රියා කරයි.
- ඔක්සලික් අම්ලය (Oxalic Acid): දැව, පිඟන් ගඩොල් සහ රෙදිපිළි මත ඇති මලකඩ පැල්ලම් ඉවත් කිරීමට ඉතා සුදුසුය. එය මලකඩ සමඟ බැඳී ජලයෙන් පහසුවෙන් සෝදා හැරිය හැකි සංකීර්ණ රසායනික ද්‍රව්‍යයක් සාදයි.
- හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය (Hydrochloric Acid): ඉතා ප්‍රබල වන අතර ඉතා වේගයෙන් ක්‍රියා කරයි. නමුත් මෙය ලෝහය අධික ලෙස සීරීමට සහ දිරාපත් වීමට ලක් කළ හැකි බැවින් ඉතා කෙටි කාලයක් පමණක් මතුපිට තැබිය යුතුය.
චීලේටින් ද්‍රව්‍ය (Chelating Agents)
මේවා අම්ල රහිත, වඩාත් ආරක්ෂිත විකල්ප වේ. මෙහිදී විශේෂිත කාබනික අණු (chelators) මඟින් යකඩ අයන (Fe2+ සහ Fe3+) වට කර ගනිමින් ඒවා ලෝහ මතුපිටින් මුදා හරියි. මෙම ක්‍රියාවලිය මන්දගාමී වුවද, යටින් ඇති නිරෝගී ලෝහයට හෝ පරිශීලකයාගේ සමට කිසිදු හානියක් සිදු නොකරයි. විශේෂයෙන්ම වටිනා පැරණි උපකරණ හෝ සියුම් මිනුම් උපකරණ සඳහා මෙම ක්‍රමය වඩාත් සුදුසුය.
මෙම දියර ප්‍රවේශමෙන් භාවිතා කළ යුත්තේ කවදාද?
සියලුම ලෝහ වර්ග මලකඩ ඉවත් කරන්නන් සමඟ එකම ආකාරයට ප්‍රතික්‍රියා නොකරයි. වැරදි භාවිතය නිසා වටිනා මෙවලම් සහ පෘෂ්ඨයන් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ විය හැකිය. විශේෂයෙන්ම පහත සඳහන් ද්‍රව්‍යයන්හිදී සැලකිලිමත් විය යුතුය:
- ගැල්වනයිස් කරන ලද වානේ (Galvanized Steel): ගැල්වනයිස් කරන ලද වානේ මතුපිට ඇති ආරක්ෂිත සින්ක් ස්ථරය අම්ල මඟින් ඉතා ඉක්මනින් දිය කර හරියි. එමඟින් ලෝහයේ ආරක්ෂිත ආවරණය නැති වී, එය නැවත ඉතා වේගයෙන් මලකඩ කෑමට ලක් වේ.
- ඇලුමිනියම් සහ ක්‍රෝමියම් (Aluminum and Chrome): මෙම ලෝහ අම්ල සමඟ අධික ලෙස ප්‍රතික්‍රියා කරයි. අම්ලය මඟින් දිලිසෙන ක්‍රෝම් ආලේපනය ගැලවී යා හැකි අතර ඇලුමිනියම් මතුපිට අඳුරු වී සිදුරු ඇති විය හැකිය.
- පිත්තල සහ තඹ (Brass and Copper): මෙම මිශ්‍ර ලෝහ සඳහා සාමාන්‍ය මලකඩ ඉවත් කරන්නන් භාවිත කිරීමෙන් ඒවායේ රසායනික ව්‍යුහය වෙනස් වී, කොළ පැහැති ඔක්සයිඩ් ස්ථර ඇති වීම හෝ වර්ණය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වීම සිදු වේ.
නිවැරදිව සහ ආරක්ෂිතව මලකඩ ඉවත් කිරීමේ පියවර
ප්‍රතික්‍රියාවේ සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ උෂ්ණත්වය, කාලය සහ ක්‍රමවත් පියවර අනුගමනය කිරීම මතය. මලකඩ ඉවත් කිරීමේදී පහත සඳහන් පියවර අනුගමනය කරන්න:
- භෞතිකව පිරිසිදු කිරීම: රසායනික ද්‍රව්‍ය යෙදීමට පෙර මතුපිට ඇති ලිහිල් මලකඩ සහ කුණු කම්බි බුරුසුවකින් හෝ වැලි කඩදාසියකින් මෘදු ලෙස අතුල්ලා ඉවත් කරන්න. එමඟින් රසායනික දියරයට කෙලින්ම මලකඩ සහිත ස්ථරය සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ.
- උෂ්ණත්වය පාලනය: රසායනික ප්‍රතික්‍රියා සෙල්සියස් අංශක 15 ත් 25 ත් අතර උෂ්ණත්වයකදී වඩාත් හොඳින් සිදු වේ. අධික සීතල පරිසරයකදී රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව මන්දගාමී වන අතර, අධික රශ්මියේදී දියරය ඉක්මනින් වාෂ්ප වී ක්‍රියාවලිය අඩාල වේ.
- උදාසීන කිරීම (Neutralization): අම්ල සහිත දියරයක් භාවිත කළ පසු, ප්‍රතික්‍රියාව සම්පූර්ණයෙන්ම නැවැත්වීම සඳහා ලෝහය සෝඩියම් බයිකාබනේට් (බේකින් සෝඩා) මිශ්‍ර ජලයෙන් සේදිය යුතුය. නැතහොත් ඉතිරි වන අම්ල කොටස් දිගින් දිගටම ලෝහය දිරාපත් වීමට හේතු වේ.
- තෙතමනය ඉවත් කිරීම සහ ආරක්ෂා කිරීම: පිරිසිදු කළ පසු ලෝහය සම්පූර්ණයෙන්ම වියළා ගත යුතුය. ඉන්පසු වහාම ලිහිසි තෙල් (lubricating oil) හෝ විශේෂිත මලකඩ නාශක ආලේපනයක් යෙදීමෙන් නැවත ඔක්සිජන් සහ තෙතමනය සමඟ ගැටීම සම්පූර්ණයෙන්ම වැළැක්විය හැකිය.
භෞතික බලපෑම සහ කාලයෙහි වැදගත්කම
රසායනික ද්‍රව්‍යයක් ක්‍රියා කිරීමට දෙන කාලය ඉතා වැදගත් වේ. කෙටි කාලයක් තැබීමෙන් මලකඩ සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් නොවන අතර, අධික කාලයක් තැබීමෙන් යටින් ඇති හොඳ ලෝහ ස්ථරය දිරාපත් වීමට පටන් ගනී. සැමවිටම නිෂ්පාදකයා නිර්දේශ කරන කාල සීමාවට අනුකූල වන්න. එමෙන්ම, රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව සිදුවන අතරතුර මෘදු බුරුසුවකින් මැදීම මඟින් ප්‍රතික්‍රියාව වඩාත් වේගවත් කළ හැකිය. මන්දයත්, දියවන ලද මලකඩ ඉවත් වී නැවුම් මලකඩ ස්ථර රසායනිකයට නිරාවරණය වන බැවිනි. රසායනික විද්‍යාව නිවැරදිව අවබෝධ කරගෙන, සුදුසු ද්‍රව්‍යයන් තෝරාගැනීමෙන් නිවසේ ඇති ලෝහ භාණ්ඩවල ආයු කාලය සහ නිමාව දිගුකාලීනව ආරක්ෂා කරගත හැකිය.
