ශීතකරණයක් පිරිසිදු කිරීමේදී රසායනික සුවඳ ආහාරවලට මුසුවීම පොදු ගැටලුවකි. නිසි ක්‍රමවේද සහ ද්‍රව්‍ය භාවිතයෙන් තොරව සිදුකරන පිරිසිදු කිරීම් මඟින් ආහාරවල රසය සහ ගුණාත්මකභාවය වෙනස් විය හැකි අතර, එය වළක්වා ගැනීමට භෞතික විද්‍යාත්මක සහ රසායනික මූලධර්ම අවබෝධ කර ගැනීම වැදගත් වේ.
ප්ලාස්ටික් මතුපිට සහ ගන්ධයන් අවශෝෂණය වීමේ රසායන විද්‍යාව
ශීතකරණයේ අභ්‍යන්තර බිත්ති සහ රාක්ක සාමාන්‍යයෙන් නිපදවා ඇත්තේ පොලිස්ටයිරින් (polystyrene) හෝ ABS ප්ලාස්ටික් වලිනි. මෙම ද්‍රව්‍ය ක්ෂුද්‍ර මට්ටමින් සිදුරු සහිත ස්වභාවයක් ගන්නා අතර, සින්තටික් සුවඳ විලවුන්වල අඩංගු වාෂ්පශීලී කාබනික සංයෝග (VOCs) මෙම සිදුරු තුළ පහසුවෙන් රැඳී තිබිය හැක. වඩාත් භයානක කරුණ නම්, කිරි, බටර් සහ චීස් වැනි මේද අධික ආහාර මෙම වාෂ්පශීලී සුවඳ අණු ඉතා වේගයෙන් අවශෝෂණය කර ගැනීමයි. මෙම ක්‍රියාවලිය ලිපිඩ ද්‍රාව්‍යතාව (lipid solubility) ලෙස හැඳින්වේ. එබැවින් කෘතිම සුවඳකාරක අඩංගු පිරිසිදුකාරක භාවිතය ශීතකරණයක් සඳහා කිසිසේත්ම සුදුසු නොවේ. කෘතිම සුවඳකාරකවල ඇති රසායනික ද්‍රව්‍ය ප්ලාස්ටික් අණු සමඟ බන්ධනය වී දිගු කාලයක් පවතින අතර, එමඟින් ශීතකරණය පුරා නිරන්තර අමිහිරි සුවඳක් පැතිරීමට හේතු වේ.
ආරක්ෂිත පිරිසිදුකාරක තෝරා ගැනීම සහ සක්‍රීය ද්‍රව්‍ය
ශීතකරණ පිරිසිදු කිරීම සඳහා සුවඳ රහිත, ආහාර ශ්‍රේණියේ (food-grade) පිරිසිදුකාරක හෝ භෞතික ක්‍රමවේද භාවිතා කළ යුතුය. මෙහිදී වඩාත් ඵලදායී වන රසායනික සංයෝග කිහිපයක් පහත දැක්වේ:
- සෝඩියම් බයිකාබනේට් (ඇඳිරි සෝඩා): මෙය ස්වාභාවික ගන්ධ නාශකයක් වන අතර, අම්ල සහ භෂ්ම යන දෙවර්ගයේම ගන්ධයන් උදාසීන කිරීමට සමත් උභයගුණී (amphoteric) ද්‍රව්‍යයකි. එමඟින් කුණුවූ ආහාරවලින් පිටවන ආම්ලික ගන්ධයන් මෙන්ම අනෙකුත් භාෂ්මික ගන්ධයන්ද සාර්ථකව උදාසීන කරයි.
- මෘදු ඇනසොනික් සර්ෆැක්ටන්ට් (Mild Anionic Surfactants): කෘතිම සුවඳ හෝ වර්ණක රහිත සබන් දියර මතුපිට ආතතිය අඩු කර තෙල් සහ අපිරිසිදු ද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීමට උපකාරී වේ. මේවා ජලය සමඟ පහසුවෙන් සේදී යන බැවින් මතුපිට ඉතිරි නොවේ.
- ඔක්සිජන් බ්ලීච් (Oxygen Bleach): සෝඩියම් පර්කාබනේට් අඩංගු ද්‍රාවණ මඟින් ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් විනාශ කරන අතර කිසිදු සුවඳක් ඉතිරි නොකරයි. මෙය පරිසර හිතකාමී වන අතර ජලය සහ ඔක්සිජන් බවට පත්වෙමින් ක්‍රියා කරයි.
නිවැරදි උෂ්ණත්වය සහ පිරිසිදු කිරීමේ පියවර
පිරිසිදු කිරීමේ ක්‍රියාවලියේදී උෂ්ණත්වය සහ පියවරයන්හි අනුපිළිවෙල අතිශයින්ම වැදගත් වේ. ප්ලාස්ටික් මතුපිටට හානි නොවන පරිදි සහ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා නිසි ලෙස සිදුකිරීම සඳහා පහත පියවර අනුගමනය කරන්න:
1. පූර්ව සූදානම සහ උෂ්ණත්වය පාලනය කිරීම
පිරිසිදු කිරීමට පෙර ශීතකරණය ක්‍රියාවිරහිත කර සියලුම ආහාර ද්‍රව්‍ය ඉවත් කරන්න. ශීතකරණයේ අභ්‍යන්තර උෂ්ණත්වය කාමර උෂ්ණත්වයට පැමිණෙන තෙක් රාක්ක ඉවත් නොකරන්න. සීතල ප්ලාස්ටික් හෝ වීදුරු මතට උණුසුම් ජලය දැමීමෙන් තාප කම්පනය (thermal shock) හේතුවෙන් ඒවා ඉරිතලා යා හැක. පිරිසිදු කිරීම සඳහා සැමවිටම මද උණුසුම් ජලය (සෙල්සියස් අංශක 30-40) භාවිතා කරන්න. මෙම උෂ්ණත්වය මඟින් තෙල් සහ ලිපිඩ පහසුවෙන් දියකර හැරීමට උදව් වේ.
2. ක්‍රමානුකූලව පිසදැමීම සහ යාන්ත්‍රික චලනය
මෘදු මයික්‍රොෆයිබර් රෙද්දක් භාවිතා කර ඉහළ රාක්කවල සිට පහළට පිසදමන්න. මෙය ගුරුත්වාකර්ෂණය නිසා අපිරිසිදු ද්‍රව්‍ය පහළට ගලා යාම වළක්වයි. මුල්ලක පවතින අපිරිසිදු ද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීමටමෘදු කෙඳි සහිත බුරුසුවක් භාවිතා කරන්න. දැඩි රසායනික ද්‍රව්‍ය සීරීම් ඇති කරන බැවින් රළු ස්පන්ජ් භාවිතයෙන් වළකින්න. ප්ලාස්ටික් මතුපිට සීරීම් ඇති වුවහොත්, එම සීරීම් තුළ බැක්ටීරියා සහ ගන්ධයන් තවදුරටත් රැඳී තිබීමට ඉඩ ඇත.
3. සෝදා හැරීම සහ රසායනික අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීම
පිරිසිදුකාරක දියර භාවිතයෙන් පසු, පිරිසිදු ජලයෙන් තෙත් කරන ලද වෙනත් මයික්‍රොෆයිබර් රෙද්දකින් මුළු මතුපිටම නැවත පිසදැමිය යුතුය. මෙමඟින් මතුපිට ඉතිරි වී ඇති සර්ෆැක්ටන්ට් අණු සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් වේ. අවසාන පියවර ලෙස වියළි කපු රෙද්දකින් තෙතමනය සම්පූර්ණයෙන්ම පිසදා හරින්න. කිසිදු තෙතමනයක් ඉතිරි නොවීම ඉතා වැදගත් වේ, මන්ද තෙතමනය දිලීර සහ බැක්ටීරියා වර්ධනයට මඟ පාදයි.
වාතාශ්‍රය ලබා දීම සහ අවසන් පියවර
පිරිසිදු කර අවසන් වූ වහාම ශීතකරණයේ දොර වසා නොදැමිය යුතුය. අවම වශයෙන් විනාඩි 30-45 අතර කාලයක් දොරවල් විවෘත කර තැබීමෙන් ඉතිරි වී ඇති සුළු තෙතමනය සහ වාෂ්පශීලී සංයෝග සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් වේ. නැවත ආහාර ඇසිරීමේදී, සෑම ආහාරයක්ම හොඳින් වසා ඇති බඳුන්වල ගබඩා කිරීමට වගබලා ගන්න. ශීතකරණයේ කෙළවරක සක්‍රීය කාබන් (activated carbon) හෝ සෝඩියම් බයිකාබනේට් ස්වල්පයක් විවෘත බඳුනක තැබීමෙන් අනාගතයේදී ඇතිවන අනවශ්‍ය ගන්ධයන් අවශෝෂණය කරගත හැක. මෙය දිගුකාලීනව ශීතකරණයේ නැවුම් බව ආරක්ෂා කිරීමට උපකාරී වේ.
