භාජනයක් කර වූ විට එහි මතුපිට සීරීමකින් තොරව කාබන් තට්ටුව ඉවත් කිරීම සඳහා රසායනික බන්ධන බිඳ දැමීමේ විද්‍යාත්මක ප්‍රවේශයක් අවශ්‍ය වේ. කර්කශ ලෝහමය කෙඳි භාවිතයෙන් තොරව, නිවැරදි උෂ්ණත්වය සහ සරල ගෘහස්ථ රසායන ද්‍රව්‍ය උපයෝගී කරගනිමින් ලෝහයේ දීප්තිය රැකගන්නා ආකාරය මෙහි පැහැදිලි කෙරේ.
කාබනීකරණය සහ ලෝහ මතුපිට අතර ඇති සම්බන්ධය
ආහාර පිසීමේදී අධික තාපය හේතුවෙන් ප්‍රෝටීන සහ පිෂ්ඨය තාප විච්ඡේදනයට (pyrolysis) ලක්වන අතර, එමගින් ලෝහ මතුපිට දැඩි ලෙස ඇලෙන කාබන් තට්ටුවක් නිර්මාණය වේ. නොකැඩෙන වානේ (stainless steel) යනු යකඩ, ක්‍රෝමියම් සහ නිකල් මිශ්‍ර ලෝහයකි. එහි අඩංගු ක්‍රෝමියම් වාතයේ ඇති ඔක්සිජන් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර මතුපිට ඉතා තුනී, නොපෙනෙන ක්‍රෝමියම් ඔක්සයිඩ් ස්ථරයක් සාදයි. මෙම ස්ථරය ලෝහය මලකඩ කෑමෙන් ආරක්ෂා කරයි. ලෝහමය කූරු හෝ රළු ස්පන්ජ් මගින් මෙම ස්ථරය සූරා දැමූ විට, ලෝහය සීරීමට ලක්වනවා පමණක් නොව එහි දීප්තිය නැති වී යයි. එබැවින්, භෞතික බලය යෙදවීම වෙනුවට අප කළ යුත්තේ කාබන් සහ ලෝහය අතර ඇති රසායනික බන්ධන ලිහිල් කිරීමයි.
සෝඩියම් බයිකාබනට් මගින් ප්‍රෝටීන බිඳ හෙලීම
සෝඩියම් බයිකාබනට් (baking soda) යනු දුර්වල භෂ්මයක් වන අතර එහි pH අගය 9ක් පමණ වේ. මෙම භෂ්ම ගුණය මගින් කර වූ ආහාරවල ඇති ආම්ලික මේද අම්ල සබන්කරණයට (saponification) ලක් කරන අතර ප්‍රෝටීන ද්‍රාව්‍ය තත්ත්වයට පත් කරයි. මෙම ක්‍රියාවලිය වඩාත් සාර්ථක කර ගැනීමට පහත පියවර අනුගමනය කරන්න:
- භාජනයේ කර වූ කොටස් වැසෙන සේ ජලය පුරවන්න.
- එයට සෝඩියම් බයිකාබනට් මේස හැඳි දෙකක් හෝ තුනක් එකතු කරන්න.
- භාජනය මධ්‍යස්ථ ගින්දරේ විනාඩි 10-15ක් පමණ රත් කරන්න. තාපය මගින් ජල අණුවල චාලක ශක්තිය වැඩි වන අතර, සෝඩියම් බයිකාබනට් ක්‍රියාකාරීත්වය වේගවත් වේ.
- ජලය නිවෙන්නට හැර, මෘදු ලී හැන්දක් හෝ සිලිකන් spatula එකක් භාවිතයෙන් ලිහිල් වූ කාබන් කොටස් මෘදු ලෙස ඉවත් කරන්න.
ඇසිටික් අම්ලය භාවිතයෙන් ඛනිජ තැන්පතු සහ ලප ඉවත් කිරීම
සෝඩියම් බයිකාබනට් ප්‍රතිකාරයෙන් පසුව වුවද සමහර විට ලෝහ මතුපිට සුදු පැහැති ලප හෝ දුඹුරු පැහැති රළු ලප ඉතිරි විය හැක. මේවා බොහෝ විට ජලයේ ඇති කැල්සියම් සහ මැග්නීසියම් වැනි ඛනිජ ලවණ තාපය සමග ප්‍රතික්‍රියා කිරීමෙන් ඇති වූ තැන්පතු වේ. මේවා ඉවත් කිරීමට දුර්වල ඇසිටික් අම්ලය (විනාකිරි) භාවිතා කළ යුතුය. ඇසිටික් අම්ලය මගින් අද්‍රාව්‍ය කැල්සියම් කාබනේට් ද්‍රාව්‍ය කැල්සියම් ඇසිටේට් බවට පරිවර්තනය කරයි. මෙමගින් ලෝහයට කිසිදු හානියක් නොකර පැල්ලම් දිය කර හැරීමට හැකියාව ලැබේ. පිරිසිදු විනාකිරි ස්වල්පයක් භාජනයට දමා විනාඩි කිහිපයක් තබන්න, ඉන්පසු මෘදු මයික්‍රොෆයිබර් (microfiber) රෙදි කැබැල්ලකින් පිසදමන්න. කිසිවිටකත් විනාකිරි සහ සෝඩියම් බයිකාබනට් එකවර මිශ්‍ර කර භාවිතා නොකරන්න; මන්දයත් ඒවා එකිනෙකා උදාසීන කරමින් කාර්යක්ෂමතාව නැති කරන බැවිනි.
තාප කම්පනය වළක්වා ගැනීම සහ නිසි නිමාව
භාජන නඩත්තු කිරීමේදී බොහෝ දෙනෙකු සිදුකරන ප්‍රධාන වැරැද්දක් වන්නේ අධික රස්නයෙන් යුත් භාජනය සෘජුවම සීතල ජලයට දැමීමයි. මෙය තාප කම්පනය (thermal shock) ලෙස හැඳින්වේ. මෙමගින් ලෝහය ඇඹරීමට හෝ එහි හැඩය වෙනස් වීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් පිරිසිදු කිරීමට පෙර භාජනය ස්වාභාවිකව කාමර උෂ්ණත්වයට පත්වීමට ඉඩ හැරීම අනිවාර්ය වේ. අවසාන පියවර ලෙස, භාජනය සෝදා පිරිසිදු කළ පසු වහාම වියළි මෘදු රෙදි කඩකින් පිසදැමිය යුතුය. වාතයේ වේලීමට හැරීමෙන් ජලයේ ඇති ඛනිජ ලවණ නැවතත් මතුපිට තැන්පත් වී එහි දීප්තිය අඩුවීමට හේතු විය හැක.
ලෝහ භාජන සුරැකිව තබා ගැනීමේ කෙටි පියවර
- ඇලුමිනියම් හෝ නොකැඩෙන වානේ භාජන සීරීමට ලක් නොවන පරිදි ලී හෝ ප්ලාස්ටික් හැඳි පමණක් භාවිත කරන්න.
- අධික තාපය භාවිතා කරන විට සෑමවිටම තෙල් හෝ දියර වර්ගයක් භාජනයේ ඇති බව තහවුරු කරගන්න.
- පිරිසිදු කිරීමෙන් පසු සැහැල්ලු එළවළු තෙල් බින්දුවක් මතුපිට ආලේප කිරීමෙන් ඔක්සිජන් සමග ප්‍රතික්‍රියා කිරීම වළක්වා ගත හැක.
